اعتبارسنجی برهان ناصرخسرو در رد صانعبودن افلاک
نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
3 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
doi
10.58209/jpt.5.4.663چکیده
ناصرخسرو در قول ششم از زادالمسافرین طولانیترین برهان خود را برای رد ادعای دهریان میآورد که میگویند فلک صانع عالم است. بنیاد این برهان متشکل مطالب مرتبط با مقوله حرکت طبایع و موالید و نیز مقهور یا قاهربودن افلاک و حرکت دورانیشان است. در این نوشتار، نخست این برهان طولانی و مبسوط، با خوانش جزءپردازانه بند به بند و واکاوی منطقی اعتبارسنجی شده، صدق استنتاجهای منطقی آن، با کاربست منطق ریاضی؛ و محتوای مقدمات و گزارهها، با معیار منطق سینوی، تجزیه و تحلیل میشود. برهان ناصرخسرو روشمند و از منظر صورت، دارای ساختار منطقی معتبر است؛ در عین حال، مقدمات آن دربردارنده برخی مفروضات ادعاییست و از دیدگاه معنا، مغالطهها و قیاسهای معالفارقی در بطن برهان به چشم میخورد. همچنین برهان دارای لمها و مطالبی حاشیهایست که برخیشان مواردی ارزشمند و قابل توجه و بعضی مازاد بوده و حذفشان از بدنه اصلی برهان امکانپذیر است.
