بررسی روند و تعیین ویژگی کانونهای بحرانی فرسایش بادی و گردوغبار شهرستان سرخس
نویسندگان
1 کارشناسارشد بیابانزدایی، بازنشسته دفتر امور بیابان، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، تهران، ایران
2 کارشناسارشد منابع طبیعی، مدیر عامل شرکت مهندسین مشاور طرح آبریز، تهران، ایران
3 جانشین مرکز بینالمللی مدیریت جامع حوزه آبخیز و منابع زیستی، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، تهران، ایران
4 کارشناسارشد محیط زیست-آلودگی محیط، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه جیرفت، جیرفت، ایران
5 استادیار پژوهش، بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
6 پژوهشگر بخش تحقیقات بیابان، مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
7 دانشجوی دکتری علوم مرتع، دفتر امور بیابان، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، تهران، ایران
8 دانشآموخته دکتری بیابانزدایی، دفتر امور بیابان، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، تهران، ایران
doi
10.29252/aridbiom.2025.22155.2028چکیده
ارائه هرگونه راهکار اثربخش جهت کنترل و مهار فرسایش بادی و گردوغبار، نیازمند بررسی روند و تعیین ویژگی مناطق مبتلابه بوده که چارچوب هدف پژوهش حاضر در شهرستان سرخس را شکل میدهد. دستیابی به این هدف با استخراج و تلفیق دادههای سنجش از دوری و زمینی میسر است. برای این منظور، روند تغییرات پوشش گیاهی با استفاده از تصاویر سنجش از دوری ماهواره لندست و شاخص MSAVI در بازة زمانی 2023-1995 و در محیط Terrst2020 تعیین گردید. شناسایی و طبقهبندی میزان شدت فرسایش بادی در مناطق تحت تأثیر شامل مناطق برداشت، حمل و رسوب ماسه و کانونهای بحرانی فرسایش بادی با استفاده از تصاویر ماهوارهای و پیمایش میدانی منطبق بر دستورالعمل منشأیابی تپههای ماسهای انجام گرفت. در نهایت با تلفیق نقشههای حاصل از هر دو گام، موقعیت و ویژگی اراضی تخریبیافته تبیین گردید. نتایج بررسی روند تغییرات شاخص MSAVI نشان داد متوسط این شاخص از 209/0 در سال 1374 به 137/0 در سال 1403 کاهش یافته است. همچنین نتایج نشان داد مناطق برداشت، حمل و رسوب به ترتیب 1/50، 6/24 و 4/2 درصد از مناطق تخریبیافته را در بر دارند. بیشترین سطح مناطق تخریبیافته (88 درصد) در اراضی زراعتی که غالباً دیمزارهای کمبازده هستند واقع گردیده است. بر همین اساس، تنها 6 درصد از مناطق تخریبی در کاربری مرتع و 48/4 درصد در محدوده جنگلهای دستکاشت قرار دارند. بنابراین، میتوان اذعان نمود که تغییر کاربری اراضی و تبدیل مراتع به دیمزارهای کمبازده، اصلیترین عامل تخریب سرزمین و بیابانزایی و متعاقباً تشدید فرسایش بادی و گردوغبار در شهرستان سرخس به حساب میآیند. در این راستا، هرگونه راهکار عملی برای حل این چالش میبایست با اولویت مدیریت دیمزارهای کمبازده (با تأکید بر رویکرد کشاورزی حفاظتی) و احیای مراتع تخریبیافته با مشارکت اجتماعات محلی هدف صورت پذیرد.
