فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

محمدحسین حسینی‌شیرازی از عارفان و شاعران دورۀ قاجار است که مهم‌ترین اثر وی خمسۀ حسینی (وامق و عذرا، مهر و ماه، اشترنامه، الهی‌نامه و وصف‌الحال) ‌است. سال تولد حسینی در برخی تذکره‌ها و مقدّماتِ کتاب‌های وامق‌ و عذرا، مهر و ماه، اشترنامه و وصف‌الحال 1184هـ.ق ثبت شده ‌است. تأمل در معتبرترین نسخۀ‌خطی خمسۀ حسینی، نسخۀ علامه‌طباطبایی و مادّه‌تاریخی که در پایان الهی‌نامه آمده، نشان می‌دهد این سال صحیح نیست. بنابر ثبت و تأیید شاعر در پایان نسخه، الهی‌نامه در سال 1237هـ.ق سروده شده و سال 1239هـ.ق کتابت شده‌ است. مادّه‌تاریخ آن نیز سال 1239هـ.ق را نشان می‌دهد. همچنین حدود دویست بیت مانده به پایان الهی‌نامه شاعر در بیتی سنِّ خود را چهل‌وپنج‌ سال ذکر کرده‌ است؛ بنابراین سال تولد وی1192یا 1194هـ.ق بایست باشد. ابیات پایانی الهی‌نامه که در رثای ابوالقاسم سکوت (درگذشتۀ 1239هـ.ق) سروده شده، سال1194هـ.ق را اثبات می‌کند. در این پژوهش با بررسی آثار، آشکار شد که سر منشاء اشتباه در محاسبۀ تاریخِ تولد، فهرست نسخ خطی کتابخانۀ سپهسالار بوده است. زادگاه حسینی نیز مورد تردید است؛ برخی کربلا و برخی شیراز ثبت کرده‌اند. همچنین در برخی منابع، حسینی را رئیس اخوان نعمت‌اللهیه دانسته‌اند در حالی که هیچ سند قطعی مبنی بر اینکه او رئیس اخوان نعمت‌اللهی یا از اقطاب این سلسله باشد یا حتی وارد سلسلۀ نعمت‌اللهیه شده باشد وجود ندارد. بنابر بیان آشکار و پی‌در پی در آثار حسینی، وی دست ارادت به ابوالقاسم سکوت داده بود و تا پایان عمر بر آن پایدار ماند. در تذکره‌ها دربارۀ اینکه ابوالقاسم سکوت از پیروان سلسلۀ نوربخشیه یا اویسی بوده باشد، اشاراتی شده‌ است. پیداست حسینی نیز که متشرّع و شیعۀ اثنی ‌عشری بود، راه سلوک عرفانی را همچون استاد خویش می‌پیموده است. البته بیشتر اقطابِ سلسلۀ ذوالریاستینِ نعمت‌اللهیه از خاندان حسینی بوده‌اند و چه بسا این نکته موجبِ اشتباه برخی تذکره‌نویسان در انتساب حسینی به نعمت‌اللهیه بوده است. در این نوشتار با روش توصیفی‌ ـ تحلیلی ‌ـ انتقادی و برشمردن دلایل قطعی این مسائل بررسی و بیان شده است.