واکاوی زیباییشناختی، درونمایگانی و مفهومی عنوانها در متون منثور فنی
نویسندگان
1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 استادیار پژوهشکدۀ دانشنامهنگاری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
doi
10.48308/hlit.2024.231981.1227چکیده
عنوانهای متون ادبی در هر دورۀ تاریخی دادههای ارزشمندی را دربارۀ مؤلفان آنها، شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعۀ آن دوره و دیگر مسائل به دست میدهند. در این میان، عنوانهای متون منثور فنی با توجه به ماهیت هنری و ادبیشان، علاوه بر به دست دادن دادههای تاریخی یا اجتماعی، میتوانند آشکارساز رویکردهای فرهنگی و ادبی ادوار مختلف در سنت ادبی پارسی باشند. مطالعۀ پیش رو با این انگاره و با اتخاذ رویکردی استنادی تاریخی در گردآوری دادهها میکوشد ضمن درنگ در عنوانهای 38 متن منثور فنی، آنها را از منظر ارزشهای زیباییشناختی، درونمایگانی و استعارههای مفهومی واکاوی نماید. مطالعۀ حاضر ضمن شناسایی دو کلانگروه ادبی و غیرادبی از عنوانها از منظری زیباییشناختی، دو زیرگروه مسجع و استعاری را در ذیل کلانگروه ادبی قرار میدهد. در این میان، هرچه محتوای متن به سوی امر عینی میل یابد، عنوان نیز به سوی سجع گرایش مییابد و در مقابل، گرایش محتوای متن به امر انتزاعی، عنوان را به سوی استعارهشدگی سوق میدهد. عنوانهای غیرادبی و کارکردگرا نیز ضمن تهیشدگی از ارزشهای زیباییشناختی، بیشترین همگرایی با محتوای متن را نشان میدهند. همچنین، براساس این مطالعه، گستردهترین دایرۀ موضوعی عنوانها به موضوعات تاریخی تعلق دارد که در تمام گونهها و زیرگونههای عنوانها دیده میشود. این گستردگی برونداد پارادایم فکری حاکم بر طبقات سیاسی حاکم و نشانگر رابطۀ دوسویۀ حاکم ـ فرهیخته از یک سو و بیانگر نوعی گسست میان آن طبقات و توده جامعۀ آن روزگار ایران از سوی دیگر است. از منظر هدف گزینش عنوان هم، برخی از عنوانها ماهیتی انگیزشی، بخشی ماهیتی کارکردگرایانه و شماری هم ماهیتی ترکیبی و درآمیخته دارند. در بخش دیگری از پژوهش با بهرهگیری از اندیشۀ استعارههای مفهومی، مشخص شده است که حوزۀ معنایی جهت و حرکت و نیز گیاهان بنا به دلایل تبیینشده در پژوهش، بیشترین کاربرد را داشتهاند.
