بررسی بینامتنی در سفرنامه‌های زنان و مردان دوره قاجار

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

3 کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

doi
10.30465/ws.2026.52356.4449
چکیده

در بررسی سفرنامه‌های زنان و مردان دوره قاجار از منظر بینامتنی، تفاوت‌های زبان‌شناختی و جنسیتی برجسته شده و با تحلیل تفاوت‌های زبانی، به درک عمیق‌تری از تحول و تغییرات زبانی در دوره قاجار می‌پردازد. موارد مطالعاتی این پژوهش، سفرنامه عالیه خانم شیرازی، سکینه سلطان وقارالدوله، میرزا نصرالله طباطبایی دیبا، سلطان محمدمیرزا قاجار خواهد بود؛ این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی و با تاکید بر رویکرد بینامتنی صورت پذیرفته بدین نتایج دست یافته است که سفرنامه‌های مردان بیشتر از زبان رسمی، پیچیده و تحلیلی بهره می‌برد، با استفاده از واژگان دقیق و فنی که به توصیف و تحلیل مفصل رویدادها و موقعیت‌ها می‌پردازند. در مقابل، سفرنامه‌های زنان از زبان ساده‌تر و روان‌تری برخوردارند و بیشتر بر روی بیان تجربیات شخصی و احساسات فردی متمرکز هستند. جملات زنان کوتاه‌تر و مستقیم‌تر است، در حالی‌که مردان برای ارائه تحلیل‌های دقیق‌تر، از جملات پیچیده‌تری استفاده می‌کنند. همچنین، در سفرنامه‌های زنان، تأملات درونی و بازتاب احساسات شخصی به‌وضوح دیده می‌شود و سفر به‌عنوان فرصتی برای جست‌وجوی خود و بازاندیشی در مورد نقش‌های اجتماعی و شخصی تلقی می‌شود. در مقابل، سفرنامه‌های مردان بیشتر بر ثبت مشاهدات عینی و گزارش‌های خارجی متمرکز هستند، با تأکید بر واقع‌گرایی و تحلیل‌های بیرونی.