فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

با همۀ اهمیت قالب مثنوی، بسیاری از صاحبان تذکره‌ها به این قالب توجه خاصی نداشته‌اند و در درج ابیات آن به شدت امساک کرده‌اند، تاجایی‌که علی‌رغم شهرت برخی شاعران در قالب مثنوی، اشعار منسوب به آنها در قوالب دیگر را ذکر اما از آوردن ابیات مثنوی‌شان صرف‌نظر کرده‌اند. هدف این مقاله نشان ‌دادن انعکاس این قالب در تذکره‌های فارسی و علل توجه ‌نکردن صاحبان تذکره به این قالب و سیر و دسته‌بندی چگونگی درج آن در برخی تذکره‌هاست. برای این منظور بیست تذکرۀ فارسی مورد بررسی قرار گرفته است. مهم‌ترین دلیل درج ‌نشدن مثنوی در تذکره بلندی آنها، تمایل ‌نداشتن نویسندگان به تلخیص و گزینش ابیات و دشواری انجام‌ دادن تلخیص، محدودیت حجم تذکره، سلطۀ قوالب دیگر بر قالب مثنوی، در دسترس ‌نبودن منظومه‌ها و امثالهم است. در تذکره‌های اولیه (لباب‌الالباب و تذکرةالشعرا)، اشاره‌ای به منظومه‌های شاعر نشده یا در صورت اشاره، از درج ابیات آن پرهیز شده است؛ از اواخر قرن نهم، به دلایلی چون اکتفا کردن به ابیات برجسته و افزایش منظومه‌ها، تنها یک یا چند بیت محدود ذکر شده و به‌مرور روند ذکر ابیات مثنوی افزایش یافته و در نهایت، صاحبان تذکره‌های اختصاصی و برخی تذکره‌های عمومی متأخر همچون مجمع‌الفصحا در آوردن ابیات مثنوی محدودیتی قائل نبوده‌اند. توجه ‌نکردن به مثنوی موجب شده علی‌رغم باقی ‌ماندن ابیاتی در این قالب از برخی شاعران در منابعی همچون فرهنگ ‌لغات، ابهاماتی درمورد آثار و صحت انتساب آنها باقی بماند یا نتوان دانست چه  موضوعی داشته یا در چه دوره‌ای از میان رفته است و بر این ‌اساس این دو دسته از منابع (تذکره و منابع فرعی همچون فرهنگ لغات) مکمل و مؤید یکدیگر قرار نگرفته‌اند.