گروهبندی ارقام گندم آبی بر مبنای ویژگیهای زراعی با استفاده از روشهای آماری چندمتغیره
نویسندگان
1 دانشجودکتری، گروه کشاورزی اکولوژیک، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 دانشیار، بخش تحقیقات علفهای هرز، موسسه تحقیقات گیاه پزشکی کشور، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه کشاورزی اکولوژیک، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
4 دانشیار، گروه کشاورزی اکولوژیک، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
5 استاد، بخش تحقیقات غلات، موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، البرز، ایران
doi
10.22059/jci.2025.375991.2881چکیده
هدف: پژوهش حاضر بهمنظور ارزیابی عملکرد، اجزای عملکرد بههمراه صفات مورفولوژیک و فیزیولوژیک کلیدی ارقام جدید و قدیم گندم آبی بود. هدف نهایی شناسایی صفات مهم زراعی بود که در شرایط بهینه و پتانسیل عملکرد گندم را تحت تأثیر قرار میدهند. روش پژوهش: آزمایش حاضر در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با ۲۹ رقم و سه تکرار در سال زراعی 01-1400 در شرایط پتانسیل در مؤسسه تحقیقات اصلاح و نهال بذر واقع در استان البرز اجرا گردید. ارزیابیهای جامع مورفولوژیکی، فیزیولوژیکی و مرتبط با عملکرد در دو مرحله کلیدی گلدهی و رسیدگی فیزیولوژیکی انجام شد. این ارزیابیها شامل اندازهگیری عملکرد دانه، عملکرد زیستی، شاخص برداشت، تعداد دانه در سنبله، وزن هزاردانه، شاخص سطح برگ و سایر صفات زراعی بودند. آزمایش تحت شرایط پتانسیل و بدون تنشهای زیستی و غیرزیستی و با اعمال مدیریت زراعی بهینه در طول فصل رشد اجرا شد. یافتهها: نتایج نشان داد بین ارقام موردمطالعه در تمامی صفات زراعی موردبررسی تفاوت معنیداری (01/0p<) وجود داشت. بیشترین و کمترین عملکرد دانه به ارقام شیرودی (۱۰۷۴ گرم در مترمربع) و بهاران (۵۷۲ گرم در مترمربع) اختصاص داشت. همچنین، ارقام شیرودی، گنبد، نوید، پیشتاز و چمران۲ بیشترین و رقم تجن و کلاته کمترین عملکرد زیستی و دانه را به خود اختصاص دادهاند. بیشترین وکمترین شاخص برداشت که معیاری از کارایی تبدیل بیوماس به دانه توسط گیاه است، از ۳۷ درصد در رقم بهاران تا بیش از ۵۰ درصد در ارقام شوش، تجن و افلاک متغیر بود. تحلیل رگرسیون گامبهگام نشان داد که شاخص برداشت، تعداد دانه در خوشه، وزن هزاردانه و شاخص سطح برگ، مهمترین عوامل مؤثر بر تغییرات عملکرد هستند و در مجموع ۵۶ درصد از تغییرات مشاهدهشده را توضیح دادند. این نتایج بر اهمیت این صفات در تعیین عملکرد نهایی تأکید دارند. تجزیه خوشهای، ارقام موردمطالعه را به چهار گروه تقسیم کرد که گروههای اول و سوم با شاخص سطح برداشت، تعداد سنبله در واحد سطح و عملکرد بالاتر برای شرایط اقلیمی استان البرز مناسبتر ارزیابی شدند. همچنین تحلیل مؤلفههای اصلی نشان داد که پنج مؤلفه اول، ۸۰ درصد از واریانس کل را توضیح میدهند که بر نقش مهم این مؤلفهها در تمایز بین ارقام گندم تأکید دارد. نتایج تحلیل همبستگی پیرسون نیز ارتباط مثبت و معنیداری بین عملکرد دانه و صفات زراعی کلیدی مانند تعداد خوشه، تعداد دانه در خوشه، عملکرد زیستی و شاخص سطح برگ نشان داد. نتیجهگیری: صفاتی مانند شاخص برداشت، تعداد دانه در سنبله، وزن هزاردانه و شاخص سطح برگ نقش تعیینکنندهای در عملکرد دانه دارند و میتوانند بهعنوان شاخصهای گزینشی در برنامههای اصلاحی مدنظر قرار گیرند.
