فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از پربارترین دوره‌های نقد ادبی در تاریخ ادبیات فارسی، دورۀ رواج شعر سبک هندی است. در این دوره به صورت مستقل رساله‌هایی در نقد ادبی نوشته شد. در بعضی از تذکره‌ها و رساله‌های بلاغت نیز نقد و نظرهای دقیق و علمی دیده می‌شود که هم از لحاظ کمیّت و هم کیفیّت نشان از اوج‌گیری نقد ادبی دارد. به‌خصوص در شبه قارّۀ هندوستان منتقدان عالم و صاحب‌نظری چون خان آرزو و آزاد بلگرامی آثار ارزشمندی در حوزۀ بلاغت و نقد ادبی خلق کردند. خان آرزو رساله‌های مستقلی در نقد ادبی نوشته است امّا نقدهای آزاد بلگرامی را باید در خلال تذکره‌هایش (به‌خصوص تذکرۀ خزانۀ عامره) و همچنین رسالۀ بلاغتش (غزلان‌الهند) جست‌وجو کرد. آزاد بلگرامی از دریچه‌های مختلفی چون زبانشناسی، بلاغت، عروض و سبک‌شناسی به اشعار فارسی نگریسته و نظرات راهگشایی در این حوزه‌ها بیان کرده است. یکی از مهم‌ترین نظرگاه‌ها در نقدهای آزاد، نظرگاه بلاغت است. آزاد را باید به اعتبار رساله‌های اصیلش در حوزۀ بلاغت، غزلان‌الهند و سبحه‌المرجان، یکی از مهم‌ترین بلاغیون قرن دوازده دانست. از این روی دقت‌های بلاغی او در نقد ادبی حائز اهمیّت ویژه‌ای است. در این مقاله نقدهای بلاغی آزاد جمع‌آوری و تشریح شده است سپس دیدگاه زیباشناسانۀ او از خلال نقدها استخراج و تحلیل و دسته‌بندی شده است. اکثر دقت‌های بلاغی آزاد معطوف به ایجاد تناسبات معنایی و گسترش شبکۀ تداعی و افزایش ارتباط میان واژه‌هاست. همچنین گریز از قید معهودات دنیای واقع و فاصله گرفتنِ تخیل‌ها و تصاویرِ شعر از محدودۀ قوانین طبیعت و معهودات ذهن از زمرۀ معیارهای او در خلق زیبایی ادبی است. آزاد ملاک «کاربرد اهل زبان» را از مهم‌ترین معیارهای صحّت‌و‌سقم ساخت‌های زبانی ناآشنا و استعاره‌ها و تشبیه‌های غریب می‌داند و افزایش و گسترش وجوه شباهت را از ملاک‌های برتری تشبیه می‌شناسد. معیار زیبایی شعر در ذهن آزاد بر سه پایۀ اعجاب، تناسب و عینی‌گرایی استوار است.