فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

حاج‌آقا محسن عراقی یکی از مالکان و واقفان صاحب نفوذ استان مرکزی در دوره قاجار است که در تحولات سیاسی و اجتماعی اراک نقشی اساسی ایفا نوده است. این پژوهش با اتکا به اسناد و مدارک تاریخی، مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و متون اداری عصر قاجار، نقش او و خاندان محسنی را در مدیریت شبکه گسترده املاک و موقوفات و تأثیر آن بر ساختار قدرت محلی در اراک را  بررسی کرده است. و مقرر است به این شوال پاسخ دهد که: این موقوفات، در دوره پیش و پس از حیات حاج‌آقا محسن، چه تاثیری  بر استمرار یا تحول الگوهای قدرت محلی  داشته اند؟  و انقلاب مشروطه تا چه حد توانست در مناسبات سنتی ارباب ـ رعیتی و نظام وقف مداخله نماید؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد خاندان محسنی با تکیه بر دارایی‌های گسترده خود، علی‌رغم اعتراضات رعایا، تا پایان دوره ناصری و حتی پس از مشروطه توانستند جایگاه اجتماعی و سیاسی خویش را حفظ کنند. بررسی مشروح مذاکرات مجلس نیز بیانگر آن است که علی‌رغم  انتقادهای متعدد نسبت به شیوه زمین‌داری و نحوه مدیریت موقوفات این خاندان، اراده‌ای مؤثر برای دگرگونی ساختاری در میان نمایندگان وجود نداشت و اعتراضات علیه آنان عملاً بی‌نتیجه ماند. بدین‌ترتیب، ورثه حاج‌آقا محسن در سایه تحولات سیاسی عصر مشروطه همچنان نفوذ اقتصادی و اجتماعی خود را تداوم بخشیدند و شکایات دادخواهان نیز به نتیجه‌ای نرسید.