مطالعه تطبیقی فناوریهای آبکشی ( انباط المیاه )در کتاب الحیل فی الحروب ابن منکلی و کتاب الجامع بینالعلم والعمل النافع فی صناعه الحیل جزری
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری،پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران. تهران. ایران.
2 دانشیار، پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران. تهران . ایران.
doi
10.22111/jhr.2025.50391.3740چکیده
گرچه برخی از اندیشههای موجود در آثار مکانیکی و مهندسی ریشه در شرق دور و هند و ایران باستان داشت، اما فناوری و مکانیک در جهان اسلام بیشترین جانمایه خود را از یونان باستان میگرفت. با توجه به اهمیت و کارایی دستگاههای آبکشی، ترجمه آثار یونانی مؤثرترین مسیر برای دستیابی به چنین تجهیزاتی بود. با حمایت دستگاههای حاکم در اقصا نقاط جهان اسلام، صنعتگرانی که غالباً سواد آکادمیک نداشتند به ساخت و بکار گیری دستگاهها پرداختند. همراه با گسترش و اوجگیری علم و فناوری در دوره طلایی اسلام، دانشمندان بزرگی همچون بنوموسی و جزری و اسفزاری و راصد دمشقی و ... اقدام به ارتقاء دستگاههای یونانی-رومی و ابداع تجهیزات باقدرت و کارایی بیشتر و با عملکرد اتومات و خودکار نمودند. برای فهم میزان تأثیرپذیری این دانشمندان از دانش فنی پیشینیان بهترین مسیر مقایسه تجهیزات آنها با تجهیزات کتابهای یونانی ترجمهشده به عربی است. کتاب الحیل فی الحروب میتواند نمونهای از ترجمهی کتابهای فناوری یونانی باشد که در بخش یازدهم آن به ساخت و استفاده از تعدادی دستگاه آبکشی پرداختهشده است. در این نوشتار قصد داریم با مقایسه دستگاههای آبکشی نسخه الحیل فی الحروب ترجمه ابن منکلی (778 قمری/1376 میلادی) با دستگاههای آبکشی کتاب الجامع بینالعلم والعمل النافع فى صناعة الحیل جزری، ضمن بررسی دستگاههای کتاب الحیل فی الحروب، تأثیر متون فناورانه ی یونانی با آثار علم الحیل تمدن اسلامی را بررسی نمائیم.
