بازنمایی انگارههای سکولاریسم در جهان اسلام در اندیشه محمد ارکون
نویسندگان
1 دکتری تاریخ اسلام
doi
10.22111/jhr.2022.40092.3259چکیده
محمد ارکون (1928-2010 م)، پروژههای خویش را یعنی «نقد عقل اسلامی»، «اسلامشناسی کاربردی» و «عقل سنجشنگرآیندهنگر» را از دهه هفتادمیلادی باهدف پایش و انجام مطالعات اسلامی و بررسی وضعیت بحرانهای جهان اسلام-عرب مطرح کرد. یکی از موضوعات که جایگاه ویژهای در اندیشه ارکون دارد، سکولاریسم است. این مقاله بارویکردی توصیفی-تحلیلی بهبررسی انگارههای سکولاریسم در جهان اسلام در اندیشه ارکون میپردازد. این مقاله قصد درارد به این سوالات پاسخ دهد که": تعریف، مبانی سکولاریسم ازمنظرارکون چیست؟ آیا از نظر ارکون سکولاریسم امکان کاربرد و تسری و در جهاناسلام-عرب دارد؟ آیا سکولاریسم موردتوجه ارکون، جایگزین گفتمان دینی است؟ یافتهها نشان میدهد:: سکولاریسم در خوانش وی، طرحوارهای است که پیشتر در جوامع غربی جهت مقابله با اندیشههای تئوکراسی (حاکمیت دینی) بهثمر نشستهاست. وی دوگانه اسلام و سکولار را از چالشیترین موضوعات در اندیشه معاصر اسلام تلقی میکند و پیادهسازی سکولاریسم در جوامع اسلامی را بهمثابه رسیدن بهپیشرفتهای اساسی میپندارد. ازجمله نوآوریهای ارکون در این زمینه، تقسیمبندی سیر سکولاریسم در تاریخ اسلام به چهاردوره است. ازمنظر وی، سکولاریسم در عصرنبوی جایگاهی نداشته و از عصرخلافت اموی، جوانه و سپس در عصرسلطنت توسعه یافته است. همچنین ارکون دوگانه سکولاریسم باز و قهری را مطرح میکند و بهبیان سه تجربه فرانسه، لبنان و ترکیه میپردازد. ازمنظروی، سکولاریسم قهری گفتمان دینی را بهحاشیه برد و با اصول کثرتگرایی در درون گفتمانهای اجتماعی مغایرت دارد و تجربهای شکستخورده و ناموفق است. اما سکولاریسم باز یا آزاد بهدلیل تثبیت مؤلفههای مدرنیسم بهویژه برابری جنسیتی، دموکراسی و... راهی رو به پیشرفت است. ارکون، سکولاریسم را یک ایدئولوژی یاآموزهای جایگزین دین تلقی نمیکند؛ بلکه آنرا یک روش حکمرانی در عرصه اجتماعی-سیاسی میپندارد.
