اسلام و آینده پژوهی: مروری نظام مند بر مقالات فارسی آینده پژوهی اسلامی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری آینده پژوهی، دانشگاه امام صادق علیه السلام(ع)، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه آینده پژوهی، دانشگاه امام صادق علیه السلام(ع)، تهران، ایران.
doi
چکیده
آیندهپژوهی یکی از ابزارهای راهبردی در تصمیمگیری و سیاستگذاری است که در پیشبینی و هدایت تحولات آتی نقشی کلیدی ایفا میکند. بااینحال، شکلگیری مبانی نظری این حوزه عمدتاً در بستر علوم اجتماعی غربی و با رویکردی سکولار صورتگرفته است. در این میان، جوامع اسلامی نیازمند توسعه رویکردی بومی، مبتنی بر جهانبینی توحیدی و ارزشهای اسلامیاند. ازاینرو، آیندهپژوهی اسلامی بهعنوان چشماندازی نوین و ضروری در حال شکلگیری است. پژوهش حاضر باهدف مرور نظاممند مقالات فارسی منتشرشده در حوزه آیندهپژوهی اسلامی و با بهرهگیری از چارچوب PRISMA انجام شده است. دادههای مورد بررسی شامل ۱۲۷۳ مقاله از پایگاههای نورمگز، علمنت، سیویلیکا و گوگل اسکالر در بازه زمانی ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۳ بود که پس از دو مرحله غربالگری، ۹۳ مقاله برای تحلیل نهایی انتخاب شد .یافتهها نشان میدهد که آیندهپژوهی اسلامی در ایران از سال ۱۳۸۵ آغاز شده و در سالهای اخیر با روندی رو به رشد همراه بوده است. تمرکز قابلتوجه مقالات بر مفاهیمی همچون مهدویت، انتظار، عدالت، سنتهای الهی و تمدن اسلامی است که نشاندهنده تأثیر محوری آموزههای دینی در جهتگیری این حوزه است. درعینحال، توجه به مبانی هستیشناختی، معرفتشناختی و انسانشناختی نیز از تلاش محققان برای ایجاد چارچوب نظری متمایز حکایت دارد. بااینوجود، بررسیها نشان میدهد که ابعاد روششناختی و کاربردی آیندهپژوهی اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته و توسعه آن نیازمند طراحی روشها و ابزارهای عملی و بومی است. این پژوهش گامی ابتدایی در جهت تبیین وضعیت موجود آیندهپژوهی اسلامی و زمینهسازی برای ارتقای نظری و عملی آن در پاسخگویی به مسائل جوامع اسلامی به شمار میرود.
