فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

زیست‌جهان خراسانیان سده‌های نخست هجری، در همۀ مراتب و شئونش، به آب وابسته بود. همچنان‌که رودها و جوی‌ها سرچشمه‌ای داشت و از جایی برمی‌آمد و در جایی جاری می‌شد و در جایی می‌گسترد و آبادانی پدید می‌آورد و به جایی می‌ریخت، ‏سرچشمه‌ها و دامنه‌ها و خانه‌ها و آبگیرهای ذهنی و معنوی هم داشت. آنچه زیست‌جهان خراسانیان را قوام و انسجام می‌بخشید، پیوند ‏میان این جنبه‌های ذهنی و عینی بود. وجوهی از این زیست‌جهان در متونی پدیدار شده است که خراسانیان آن روزگار پدید آوردند. پرسش اصلی این است که براساس آنچه از این متون به ‌دست می‌آید، آب چون کنشگری مادی و ذهنی و فرهنگی در زیست‌جهان خراسانیان سده‌های نخست هجری چه نقشی داشته است؟ در این مقاله با اتکا به نظریۀ کنشگر ـ شبکه، مفاهیم تاریخ فرهنگی محیط و مطالعات انسان ‌ـ محیطی، به بررسی نقش آب در این زیست‌جهان ‌پرداخته و به آب نه چون عنصری صرفاً طبیعی، بلکه کنشگری مادی، فضایی، و فرهنگی ‌نگریسته‌ایم که در سازمان‌دهی حیات جمعی، نظم فضایی، مناسبات قدرت، و ذهنیات انسان‌ها ایفای نقش می‌کرد. ازطریق خوانش تنگاتنگ متون نظم و نثر فارسی خراسانِ سده‌های نخست هجری از منظر تعامل آب با سایر کنشگران انسانی و ناانسانی، به فهمی از شبکۀ پیچیدۀ روابط میان آب، انسان، فضا، اشیا، آیین‌ها، و زبان رسیده‌ایم که در آن، آب واسطۀ تولید معنا، تحقق نظم، و تجربۀ زیستۀ انسان است و با حضور هم‌زمان در عالَم محسوس و نامحسوس، نقشی سازمان‌دهنده و میانجی‌گر و چندساحتی دارد.