فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

برخی سکونتگاه‌ها که در نزدیکی باغ‌های تاریخی شکل گرفته و توسعه یافته‌اند، دارای ارتباطی تاریخی با این باغ‌ها بوده‌اند؛ در واقع حیات اجتماعی، کالبدی، فرهنگی و اقتصادی این سکونتگاه‌ها با باغ‌های تاریخی پیرامونشان پیوند خورده بود. در ناحیۀ بیرجند، حضور تعداد زیادی سکونتگاه روستایی در نزدیکی باغ‌های تاریخی این امکان را به وجود می‌آورد که رابطۀ میان این سکونتگاه‌ها با باغ‌های تاریخی مورد مطالعه قرار گیرند. ارتباط سکونتگاه‌ها با باغ‌های تاریخی از آن دسته موضوعاتی است که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. ازآنجاکه این سکونتگاه‌های مستقر در ناحیۀ بیرجند به‌همراه باغ‌های تاریخی و سایر اجزا و عناصر برجای‌مانده تشکیل یک کل دارای انسجام و ارتباط را می‌داده‌اند؛ بنابراین، حفاظت از این سکونتگاه‌ها که بسیاری از آن‌ها در معرض خطر نابودی هستند، ضروری به نظر می‌رسد. این سکونتگاه‌ها به‌لحاظ تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی واجد ارزش هستند. با توجه به دشواری حفاظت از این سکونتگاه‌ها به‌دلیل مشکلات چندوجهی و در مواردی غیرقابل بازگشت، در این مقاله چهار سند بین‌المللی که تا حدودی می‌توانند برای این محدوده‌های زیستی قابل اتکا و ارجاع باشند، به‌عنوان مبنای اولیۀ حفاظت مد نظر قرار گرفتند. ازسوی دیگر، با استناد به منابع تاریخی، مشاهدات میدانی و تحلیل روایت‌های تاریخی ساکنان این سکونتگاه‌ها که دارای تجربۀ زیسته از دهه‌های چهل و پنجاه خورشیدی بودند، برخی مواردی که در امر حفاظت از این سکونتگاه‌ها ضروری به نظر می‌رسید، مورد پردازش قرار گرفتند. بنابراین، روش تحقیق در این مقاله، تلفیقی از تفسیر، مشاهده و تحلیل روایت است. نتایج حاکی از حضور دست‌کم سه نوع سکونتگاه در ناحیۀ بیرجند است که به‌رغم دارا بودن نقاط مشترک، آسیب‌های متفاوتی را از سر گذرانیده‌اند. به‌لحاظ نوع و شدت آسیب‌های وارده این سکونتگاه‌ها در چهار دسته قرار می‌گیرند. آسیب‌هایی که به کلاته‌ها وارد شده، به‌دلیل آنکه این سکونتگاه‌ها ماهیتاً حیاتشان را از باغ تاریخی وام گرفته و به‌شدت به حاکم/ارباب وابسته بوده‌اند، به‌حدی است که برای آن‌ها رویکرد حفاظت حیات‌بخش که تا حدود زیادی شامل انجام اقدامات مرمت و احیا می‌گردد، پیشنهاد شده است. ازسوی دیگر، در سکونتگاه‌های روستایی‌ای که پیش از شکل‌گیری باغ‌های تاریخی وجود داشتند و حیات اجتماعی و اقتصادی‌شان همچنان دارای تداوم است، اقدامات حفاظتی از نوع نگهداری و توانمندسازی پیشنهاد شده است.