فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

استرک روستایی باستانی در کاشان است که بنابر کاوش‌های باستان‌شناختی، سابقۀ زندگی در آن تا عصر آهن امتداد دارد. در قبرستان قدیمی این روستا نزدیک به چهل سنگ از دوران صفوی و قاجاری باقی مانده است. این سنگ قبرها متعلق به سدۀ یازدهم تا چهاردهم هجری است که در بیشتر آن‌ها به‌جز کتیبۀ نام متوفا و تاریخ وفات، کتیبه‌های دینی شامل عبارت‌های قرآنی و شعارها و ادعیۀ شیعی و اشعار فارسی به چشم می‌خورد. هدف اصلی این مقاله، بررسی نقوش و خوانش کتیبه‌ها و تحلیل محتوای آن‌هاست. این پژوهش به دو صورت مشاهده‌ای و اسنادی انجام شده ‌است. این پژوهش با روشی تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش است که سنگ قبرهای صفوی تا قاجاری قبرستان قدیم استرک به‌لحاظ فرمی و نقوش دارای چه ویژگی‌هایی است و در کتیبه‌های آن، چه محتوای دینی و فرهنگی بازتاب یافته ‌است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در سنگ قبرهای سدۀ یازدهم که عموماً به‌صورت صندوقی و طرح سرو است، صلوات کبیره و آیت‌الکرسی کار شده است. در سدۀ دوازدهم که سنگ‌ها به‌صورت تخت قدی است، آیت‌الکرسی حذف و فقط صلوات کبیره کتیبه‌کاری شده است. در سدۀ سیزدهم با نوعی از سنگ قبر قدی روبه‌رو هستیم که دارای نقوش گیاهی و حیوانی است. سرو و محراب این دسته سنگ‌ها ملهم از نقوش سدۀ یازدهم این مزار است، اما در آن مرغ و مار نیز کار شده است، کتیبه‌های صلوات کبیره نیز جای خود را به نمونه‌های جدیدتر شعارهای شیعی و اشعار فارسی رثا داده است. شعر فارسی در سنگ قبرهای سدۀ چهاردهم چشمگیر است. در برخی از این سنگ قبرهای کوچک نقوش آینه، شانه و تسبیح کار شده است. این سنگ قبرها تصویری از وضعیت دینی و فرهنگی یک آبادی شیعی در دوران صفوی و قاجاری را به تصویر کشیده و نشان می‌دهد که در طول این چند قرن سنگ قبرها کوچک‌تر و نقوش آن ساده‌تر شده و کتیبه‌های دینی جای خود را به اشعار فارسی شخصی و غیردینی داده است.