فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

خشخاشی یا پره یکی از اندام‌های سازه‌ای در گنبدهای دوپوسته است که در فضای بین دوپوسته ساخته شده‌اند. مطالعات پیشین معمولاً این اندام را در گنبدهای دوپوستۀ نار (پیازی‌شکل) مطالعه کرده‌ و کمتر به مطالعۀ آن در گنبدهای رُک (هرمی یا مخروطی‌شکل) پرداخته‌اند؛ حال‌آنکه با توجه به تفاوت‌های شکلی و سازه‌ای پوستۀ خارجی گنبدهای دوپوستۀ رک، طرح و نقش سازه‌ای خشخاشی‌ها در آن‌ها متفاوت است. ازاین‌رو مقالۀ پیش‌ رو بر آن است که با مطالعۀ ریخت‌شناسانۀ خشخاشی در گنبدهای دوپوستۀ گسستۀ رک، تعریفی تازه متکی بر نمونه‌ها از آن عرضه نماید و بر این اساس نقش سازه‌ای خشخاشی‌ها در گنبدهای دوپوستۀ گسستۀ رک را معرفی کند. این کار با انتخاب شهر تاریخی کاشان ـ پهنه‌ای که تعدد و تنوع نمونه‌ها در آن قابل توجه است ـ و بررسی ده اثر واقع در داخل و خارج حصار تاریخی شهر انجام ‌شده است. در مرحلۀ اول از میان این نمونه‌ها، شش اثر که در پژوهش‌های تک‌نگاری مطالعه و مستندسازی شده‌اند، امکان مشاهده و برداشت مستقیم میدانی داشته‌اند و دربردارندۀ ترکیب‌ها و طرح‌های متنوع خشخاشی بودند، انتخاب ‌شد. در گام بعد، اطلاعات مربوط به طرح معماری و ویژگی‌های ساختمانی انواع خشخاشی‌‌ در نمونه‌های انتخاب‌شده با مشاهده و برداشت مستقیم میدانی و مطالعات تکمیلی کتابخانه‌ای گردآوری ‌شد. پس از آن، شکل کالبدی نمونه‌ها مدل‌سازی سه‌‌بعدی و با استفاده از اسناد ترسیمی تازه بازنمایی گردید تا امکان مقایسۀ طرح سازۀ خشخاشی در نمونه‌ها فراهم شود. در گام بعد با استفاده از روش توصیفی‌تحلیلی، طرح خشخاشی‌‌ها از منظر تعداد، موقعیت، ابعاد، شکل و فن ساخت مقایسه ‌شد. بر این اساس، خشخاشی‌ در گنبدهای دوپوستۀ رک در قالب سه شکل‌ سازه‌ای متمایز که هریک نقش سازه‌ای متفاوت دارد، تعریف ‌شد. با نگاهی کلی و در مقایسه با گنبدهای نار، در گنبدهای رک، از نقش خشخاشی‌ به‌عنوان پشت‌بند کاسته شده و نقش غالب آن سخت‌کنندۀ گریو و پوستۀ خارجی است. نتایج‌ به‌دست‌آمده تنها برای فهم کلی رفتار خشخاشی در گنبدهای رک کاربرد دارد و نمی‌توان از آن‌ها به‌صورت مستقیم برای تحلیل یک نمونۀ مشخص بهره برد.