کاخ استانداری خوزستان؛ تاریخنگاری یک بنای معاصر
نویسندگان
1 'دانش آموخته مطالعات معماری ایران، پژوهشگر مستقل
2 استادیار، دانشکده مهندسی عمران و معماری، دانشگاه شهید چمران اهواز
3 پژوهشگر مستقل
doi
10.22052/jias.2024.255230.1316چکیده
کاخ استانداری خوزستان، براساس پروندۀ ثبتی اثر و روایتهای رایج محلی، بنایی متعلق به عصر پهلوی اول است؛ اما سیمای موجود بنا با سبک رایج در کاخهای دورۀ پهلوی اول همخوانی چندانی ندارد و بنا را به اثری از عصر پهلوی دوم شبیهتر میسازد. در مقالۀ حاضر، این تناقض به بحث گذاشته و تلاش شده با استفاده از راهبرد پژوهش تاریخی، به تبیین سیر تحول و روشن ساختن ابعاد مغفول بنا اقدام شود. در این جستوجو علاوهبر بررسی بنا بهمثابۀ شاهدی مادی، در شواهد متنی و اسناد موجود در آرشیوهایی چون مرکز اسناد ملی نیز جستوجویی هدفمند انجام گرفته و حاصل این جستوجوها به شکلگیری روایت تاریخی جامعی دربارۀ بنا انجامیده که علاوهبر تبیین تاریخ ساخت و سیر تحولات بنا، علت تفاوت سبکی آن با سایر کاخهای همدورهاش را نیز تبیین و اطلاعات تازهای دربارۀ این بنای کمترشناختهشده عرضه میکند. مطابق یافتههای تحقیق حاضر، بنای کاخ استانداری خوزستان بیتردید در عصر پهلوی اول ساخته و مورد بهرهبرداری قرار گرفته است؛ اما در اواخر سالهای 1320 و احتمالاً در پی برنامۀ توسعه عمرانی اول تصمیم به تعمیرات و تغییراتی در این بنا گرفته میشود. این تعمیرات که تا نیمۀ دهۀ 1330 به طول میانجامد، پای سه تن از معماران برجستۀ تاریخ معماری معاصر ایران، یعنی محسن فروغی، علی صادق و کیقباد ظفربختیار را به این پروژه باز کرد و سیمای کاخ و منظر پیرامون آن را بهکل تغییر داد. باغ مجموعه از طرح مرسوم باغهای فرنگیِ رایج در اواخر قاجار-اوایل پهلوی به طرح چهارباغ ایرانی و کاخ نیز از کلاهفرنگیهای مرسوم در این دوره به طرحی مدرن با اشاراتی به معماری ایرانی تغییر یافت. قاعدتاً موفقیت این تجربه در انتخابِ چند سال بعدِ فروغی برای عمارت کاخ تازهتأسیس نیاوران بیتأثیر نبود. نوسازی کاخ استانداری خوزستان علاوهبر جنبههای معماری، از سایر جنبههای فنی نیز حائز اهمیت است؛ بهطوریکه تأسیسات این کاخ هم تماماً با شیوههای مهندسی جدید نوسازی گردید. سیستم گرمایش کاخ را، که امروزه از بین رفته، شرکت بوتان و سیستم سرمایش آن را مهندس مهدی بازرگان، مهندس تأسیسات و فعال سیاسی مشهور معاصر، طراحی کردند.
