فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در شهرهای ایرانی همواره نوع جهان‌بینی حاکم بر شکل‌گیری فضاهای کالبدی شهر تأثیرگذار بوده ‌است. از اوایل دوران صفویه، زمان حکومت شاه‌طهماسب، ایجاد مجموعه‌های ‌سلطنتی در کنار میدانی وسیع در دستور کار قرار‌ گرفت. در روزگار حکومت ‌شاه‌عباس اول برای نخستین‌بار پس از اسلام، با طراحی ‌شهری روبه‌رو‌ می‌شویم. محل انتخابی برای ساختارهای‌ نوین، در خارج از شهرهای ‌کهن و یا در جای ‌جدیدی بود و استفادۀ هدفمندی از منظر و معماری، به‌منظور القای دیدگاه حاکمیت، مد نظر بود. میدان در دولت‌ صفوی مهم‌ترین نماد و نمود اِعمال‌ قدرت بوده ‌است و نیز مرکزی برای نمایش و به ‌رخ ‌کشیدن قدرت اقتصادی و مذهبی. پادشاهان‌ صفویه، به‌ویژه ‌شاه‌عباس علاقۀ زیادی به ایجاد میدان‌های‌ باشکوه از خود نشان‌ می‌دادند. پژوهش حاضر با این فرضیه که نظام‌ اندیشه‌ای صفویان در سایر نقاط ‌کشور، به‌جز پایتخت نیز تأثیر خود را داشته ‌است، پس از نگاه به میدان‌های قزوین و نقش‌ جهان، به بررسی میدان ‌گنجعلی‌خان در شهر حاکم‌نشین کرمان می‌پردازد. گنجعلی‌خان‌ زیک، حاکم منتخب ‌شاه‌عباس برای کرمان،‌ با الهام از این خط‌مشی، میدان‌ و مجموعۀ گنجعلی‌خان را بنا کرد و روح تازه‌ای به شهر کرمان دمید. محل ساخت مجموعه، برخلاف روش شاهان صفوی، در مرکز شهر کهن بود و برای ایجاد آن بناهای زیادی خریداری و ویران شدند. این نوشتار با بررسی اسناد، پژوهش‌های پیشین و برداشت‌های ‌میدانی به میدان‌های صفوی قزوین، نقش‌ جهان و‌ گنجعلی‌خان می‌پردازد تا تأثیر انگیزه و باور حاکم در ساخت آن‌ها را، به‌مدد فضا، معماری، کاربری و آیین‌های برگزارشده بررسی ‌نماید و با تأکید بر میدان ‌گنجعلی‌خان و مجموعۀ آن، ثابت‌ کند که الگوهای ‌معماری و منظر شهری هم‌زمان با سیاست‌های حکومت ‌صفوی، درحال تکامل بودند و به این نتیجه می‌رسد که میدان ‌گنجعلی‌خان با وجود تناسبات ‌کوچک‌تر و کاربری‌های متفاوت نسبت به میدان‌های شاهی، نمونه‌ای کامل و منحصربه‌فرد از میادین دورۀ صفویه و متأثر از منش ‌گنجعلی‌خان بوده است.