فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

با تشکیل فرمانروایی کاکوییان در منطقۀ یزد، شهر یزد که پیش از آن به «کثه» معروف بود، رونق یافت و حیات تازه‌ای را آغاز کرد که بر نحوۀ توسعه و سرنوشت آیندۀ شهر مؤثر بود. در زمان کاکوییان، آبادانیِ شهر و روستاهای تابعِ آن از سر گرفته شد. «مدرسه» یکی از گونه‌بناهای شاخصی است که مورخانِ تواریخ یزد به برپایی آن‌ها در این دوره اشاره کرده‌اند. اتابکان دنبالۀ کار کاکوییان را گرفتند و علاوه‌بر ایجاد بناها و توسعۀ زیرساخت‌های شهری، مدارسی هم ساختند. کاکوییان و اتابکان چند مدرسه و کجا و با چه هدفی و با چه ویژگی‌های کالبدی و کارکردی‌ای ساختند؟ این‌ها پرسش‌های پژوهش‌اند. هدف از پژوهش، پیگیری چیستی و کارکرد این مدارس و ویژگی‌های معماری است. روش پژوهش «تاریخی‌‌تحلیلی» است و داده‌ها با استناد به گزارش‌های تاریخی و شواهد معماری و شهری فراهم آمده است. براساس جست‌وجوهای انجام‌شده، نُه مدرسه در سده‌های پنجم تا هشتم هجری در یزد برپا شدند که بانی آن‌ها اُمرایِ کاکویی و اتابک یا نزدیکانشان بودند. برخی از این مدرسه‌ها در داخل حصار (محلۀ شهرستان) و برخی بیرون حصار یا متصل به دروازه‌ها بنا شدند. کارکرد اصلی این مدارس بیشتر آرامگاهی است و از وجه آموزشی این بناها آگاهی روشنی در دست نیست. این‌گونه ‌بناها آن‌قدر اهمیت داشتند که با گنبد شاخص و سردر بلند، گاه با دو منار، ساخته می‌شدند و در منظرۀ شهری چشمگیر بودند. بیشتر مدارس یاد‌شده از بین رفته‌اند و دربارۀ وجود آثاری از آن‌ها، مانند مدرسۀ سلطان قطب‌الدین، می‌توان حدس‌هایی زد. مدارس این دوره را می‌توان نیای مدارس سده‌هایِ بعدی، به‌ویژه مدارسِ مظفریان و تیموریان، به حساب آورد.