گونهشناسی فضایی ـ کالبدی مساجد تاریخی استان فارس
نویسندگان
1 استادیار، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز
2 کارشناسی ارشد، مطالعات معماری ایران، دانشگاه شیراز
3 دانشجوی کارشناسی ارشد، مطالعات معماری ایران، دانشگاه شیراز
doi
10.22052/jias.2024.252561.1173چکیده
فارس همواره بهعنوان یکی از مراکز مهم سیاسی، اجتماعی و مذهبی در ایران شناخته شده و بناهای متعددی با کاربریهای مختلف در آن شکل گرفتهاند. در دوران اسلامی نیز ساخت مسجد بهعنوان یک پایگاه مذهبی در این منطقه جایگاه ویژهای یافته که سبب تبدیل برخی آتشکدههای آن به مسجد یا ساخت مساجدی با الگوهای ساده تا پیچیده شده است. با گذر زمان و رسیدگی نکردن به این بناها، برخی از آنها ویران شده یا با مرمت غیراصولی، بنیان اولیۀ خود را از دست دادهاند؛ اما تعدادی از آنها همچنان حفظ شده و به ثبت رسیدهاند. هدف نوشتار پیش رو، معرفی مساجد تاریخی ثبتشده در استان و گونهشناسی آنهاست. ازاینرو با بهرهگیری از روش توصیفیتحلیلی و استدلال منطقی با بررسی 63 مورد از مساجد ثبتی استان، به گونهبندی نمونهها براساس عناصر فضایی تشکیلدهنده و نوع آنها بهلحاظ محصوریت فضایی (بسته، باز و نیمهباز) پرداخته شده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که مساجد فارس به سه گونۀ اصلی شامل مساجد فاقد فضای باز و نیمهباز «تکشبستانه»، مساجد دارای فضای بسته و باز «شبستان و حیاط» و مساجد دارای فضای بسته و باز و نیمهباز «شبستان، حیاط و رواق ـ ایوان» قابل تفکیکاند. علاوهبر این سه گونه، شش مورد از مساجد مورد مطالعه نیز بهدلیل برخی ویژگیهای منحصربهفرد، جزء نمونههای خاص در نظر گرفته شده است که ازجملۀ آنها به مسجد سنگی ایج، سنگی داراب، جامع داراب، ایزدخواست، شیدان بوانات و خان جهرم میتوان اشاره کرد.
