فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

رباط سپنج در شمال شرق شهرستان شاهرود از جمله بناهای تاریخی ارزشمند با تزیینات فاخر آجرکاری در قرون میانۀ هجری است که در عمدۀ منابع تحقیقی از آن به‌عنوان بنایی ایلخانی یاد شده است. بررسی دقیق‌تر تاریخچۀ اثر و تطبیق تزیینات آن با تعدادی از کاروان‌سراها و دیگر بناهای قرون میانۀ هجری این گمان را مطرح می‌کند که اثر به دوران پیش از حملۀ مغول تعلق دارد. با وجود این، تشخیص قدمت آن تا حدودی دشوار است زیرا بخش‌های زیادی از بنای اصلی تخریب شده و تنها قسمت ورودی و حصار پیرامون در شکل اولیه باقی مانده است. در واقع گرچه فرم اصلی پلان بنا به‌شکل حیاط مرکزی قابل تشخیص است، ساخت خانه‌های روستایی در محل میانسرا، در دوران متأخر، پلان را تا حد زیادی مخدوش کرده است. این پژوهش با هدف تعیین قدمت رباط سپنج انجام گرفته است و این پرسش اصلی را مطرح می‌سازد: آیا رباط سپنج را می‌توان با توجه به شواهد موجود و بررسی‌های تاریخی‌ـ تطبیقی، اثری متعلق به پیش از حملۀ مغول تلقی کرد؟ شیوۀ انجام پژوهش پیش رو، به‌رغم محدودیت‌های موجود در بررسی میدانی (خاصه کاوش و پی‌گردی)، با تمرکز بر سه بخش اصلی انجام گرفت: نخست بازشناسی اثر در منابع تاریخی و پژوهش‌های پیشین؛ دوم بررسی تزیینات بنا و تطبیق آن با نمونه‌های مشابه از ابنیۀ هم‌دوره. سوم بررسی تطبیقی شواهد موجود از پلان و ورودی بنا با نمونه‌های شاخص و شناخته‌شده از کاروان‌سراهای هم‌دوره (مشخصاً سلجوقی و ایلخانی). در نهایت این پژوهش نشان می‌دهد با وجود آنکه اکثر منابع تحقیقی حکم به ایلخانی بودن رباط سپنج دارند، تعلق بنا به دوران پیش از حملۀ مغول محرز است و نزدیک‌ترین دورۀ تاریخی قابل حدس، اواخر عصر سلجوقی است.