توسعۀ چهارچوب نظری ارزش در قنات ایرانی
نویسندگان
1 دانشیار، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
2 استادیار، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
3 دانشجوی دکتری مرمت و احیاء بناها و بافتهای تاریخی، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
doi
10.22052/jias.2022.245876.0چکیده
حفظ و ارتقای ارزشها یکی از مهمترین اهداف حفاظت میراثفرهنگی است که در گرو شناخت درست از آنهاست. قنات ایرانی یکی از آثار ارزشمندی است که در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده است. این اثر بهدلیل درهمتنیدگی با بسیاری از لایههای سکونتگاههای بشری و محدودههای زیستمحیطی که در آن احداث شدهاند، همواره محملی برای شکلگیری ارزشهای متنوعی بوده است. بهرغم وجود دستهبندیهای متعدد، از ارزشهای گونههای مختلف میراثی در اسناد و پژوهشهای بینالمللی و داخلی، تاکنون پژوهشی که بهطور خاص به بازشناخت ارزشهای قنات ایرانی، دستهبندی آنها با دیدی جامع و ارائۀ چهارچوب نظری قابل کاربست در اقدامات حفاظتی بپردازد، انجام نشده است. هدف این مقاله، شناسایی و دستهبندی ارزشهای مختلف در قنات ایرانی و ارائۀ آنها دریک چهارچوب نظری است. برای دستیابی به چهارچوب نظری ارزش در قنات ایرانی سه پرسش طرح شد: نخست. اصلیترین ارزشها در قنات ایرانی کداماند؟ دوم. این ارزشها چه نسبتی با دستهبندی ارزش در ادبیات داخلی و بینالمللی دارند؟ سوم. ارتباط این ارزشها در چهارچوب نظری ارزش چگونه است؟ در این مقاله با بهرهگیری از رویکرد کیفی و راهبرد تحلیل محتوا اسناد و پژوهشها در دو حوزۀ ارزش و قنات ایرانی بررسی شد و سپس با روش استدلال منطقی چهارچوب نظری توسعه یافت. در این راستا آنچه اهمیت مییابد این است که قنات ایرانی بر اساس دو معیار از معیارهای ششگانۀ مرکز میراث جهانی که گویای ارزشهای شناختهشده در عرصۀ بینالمللی هستند معرفی شده، درحالیکه این اثر با توجه به شکلگیری و بالندگی در بستر فرهنگیاجتماعی ایران، واجد ارزشهای مهم محلی است که برای حفاظت از این اثر باید توأمان بازشناسی و تبیین گردند. نتایج این پژوهش ارزشهای قنات ایرانی را در هفت دسته شامل ارزشهای «زیباییشناختی»، «فرهنگیاجتماعی»، «اقتصادی»، «فنی و مهندسی»، «بومشناختی» و «عملکردی» ارائه، تعریف و زیرشاخههای هرکدام را تبیین کرد.
