کاربرد لایه پنهان در توسعه گرهچینی بر مبنای مستندات تاریخی در ایران
نویسندگان
doi
10.22051/jtpva.2022.38900.1376چکیده
گرهها یکی از پیچیدهترین الگوهای هندسی هستند که در دوران اسلامی بسیار توسعه یافتند و معماران ایرانی سهم عمدهای در توسعه آن داشتند. یکی از مسایل مهم در مطالعه گرهها روششناسی تولید گرهها هست. بر اساس اسناد مکتوب منتشر شده از استادان سنتی این هنر چنین برداشت میشود که روش تولید گرهها در معماری ایران مبتنی بر روش فلکی بوده است. اما بررسی اسناد تاریخی نشان میدهد، روش چندضلعیها در توسعه گرهها در معماری ایرانی نقش داشته است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و استدلالی برای شناسایی ساختار و روششناسیهای طراحی گرهها با روش جمعآوری اطلاعات به طریق کتابخانهای و میدانی در پی پاسخ به این پرسشها است: 1) مستندات تاریخی نشاندهنده کاربرد فن چندضلعی برای تولید گرهها در هنر و معماری ایران کدامند؟ 2) سیر کاربرد فن چندضلعی در توسعه گرهها در معماری ایران چگونه بوده است؟ 3) چرا با وجود فن چندضلعی، استادان ایرانی روش ترسیم فلکی را در کتابهای خود معرفی کردهاند؟ مدارک مورد استناد در این پژوهش علاوه بر طومار برجای مانده، دربردارنده کاربرد فن چندضلعی در گرههای برخی بناها نیز است. نتایج این پژوهش نشان میدهد: تاریخ توسعه گرهها وابسته به فن چندضلعی بوده است و موزاییککاریها در ابتدا، بهصورت ساده بوده است و در ادامه، توسعه یافتند و پیچیدهتر و متنوعتر شدهاند. در این توسعه خود گرهها نیز بهعنوان در موزاییککاری مولد پایه بهکار گرفته شدهاند و در ترکیب با گره پیلی بروز یافتهاند. همچنین، با خردکردن موزاییککاری پایه در آلتهای گرهاصلی، شاهگرهها بهوجود آمدند که با استفاده از فن چندضلعی گره دیگری با مقیاس کوچکتر در داخل گره اصلی نقش بسته است. بهنظر میرسد کاربرد روش فلکی برای طراحی و توسعه گرهها نبوده، بلکه برای پیادهسازی گره در زمینههای مختلف بوده باشد.
