فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بدیع‌الزمان جزری، یکی از مهم‌ترین دانشمندان و هنرمندان «صناعت‌الحیَل» است که عرصه علمی و هنری تولید محصولات کارآمد، مفید و اعجاب‌انگیز در دوران خود بوده‌است. ساعت فیلی، نمونه‌ای از محصولات طراحی‌شده توسط اوست که هدف اصلی پژوهش، معرفی و مطالعه بازنمایی‌های این دستگاه در نسخه‌های خطی کتاب جزری است. پرسش‌های پژوهش این است که: 1) ساعت فیلی در نسخه‌های خطی کتاب جزری چگونه بازنمایی شده‌است؟ 2) این مصورسازی‌ها از لحاظ هنری چه ویژگی‌هایی دارند؟ 3) نسخه‌های خطی این کتاب از لحاظ تصویرسازی، چه وضعیتی دارند؟ روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی است و طی آن، داده‌های کتابخانه‌ای گردآوری و مصورسازی‌های 24 نسخه خطی بررسی شده و از لحاظ کمیّت و کیفیت هنری مصورسازی‌ها ارزیابی گردید. سپس، 11 مورد از شکل اصلی دستگاه ساعت فیلی به نمایش در آمد و طبق شاخصه‌هایی مطالعه و تحلیل شد. نهایتا، می‌توان گفت 8 نمونه از این تصاویر، نگارگری و سه نمونه دیگر صرفا مصورسازی هستند. هم‌چنین، 3 نمونه از این تصاویر در مکتب بین‌المللی عباسی و 3 نسخه دیگر در مکتب نگارگری مغولان هند تعریف شده است و مابقی فاقد مکتب هنری هستند. در کنار این تحلیل‌ها، بهره‌گیری جزری از بسیاری از نشانه‌ها و نمادهای جهانی، از قبیل فیل هندی، اژدهای چینی، عقاب مصری، فرش ایرانی در یک محصول کاملا پیش‌رفته و مترقی، نشان‌گر وجود فرایند طراحی محصول است که مسیر کار او را از تفکر صرفا مهندسی فراتر برده و به مفهومی که امروزه تحت عنوان طراحی صنعتی می‌شناسیم، نزدیک‌تر می‌نماید. هم‌چنین، 4 نسخه خطی جدید از کتاب جزری، برای نخستین‌بار در این مقاله معرفی گردید.