کاربست رویکرد پنجحلقهای در مدیریت پایدار آبخیز افین خراسان جنوبی
نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران
2 استاد گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران
3 استادیار گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه بیرجند،
4 دانشجوی دکتری گروه مهندسی آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایران
doi
10.22092/wmrj.2025.370686.1633چکیده
مقدمه و هدفساختار سیاسی آبخیزها با اجرای تصمیمهای مدیران و برنامهریزان، دستخوش تغییر میشود. بر این اساس سازمانهای مختلف نقش اساسی و غیرقابلانکاری در شکلگیری مدیریت پایدار آبخیزها دارند. حال آنکه نقش بخشهای مختلف در مدیریت آبخیزها و کیفیت مدیریت پایدار منابع آن، بررسینشده است. ازاینرو، این پژوهش با هدف ارزیابی نقش رویکرد پنجحلقهای شامل دولت و مجلس شورای اسلامی، شوراها و دهیاریها، بخش خصوصی، دانشگاه و نیروهای نظامی- انتظامی در مدیریت پایدار آبخیز افین، انجام شد.مواد و روشهادر این پژوهش، ابتدا مطالعات تفضیلی-اجرایی هفت زیرآبخیز افین از اداره کل منابعطبیعی و آبخیزداری استان خراسان جنوبی، دریافت شد. سپس، گزارشهای مختلف انجامشده بررسی و مشکلات و موانع موجود برای هر زیرآبخیز استخراج شد. در این راستا، با بازدیدهای میدانی و صحبت با جوامع محلی، مشکلات راستیآزمایی شد و مشکلات دیگر که در مطالعات وجود نداشت یا بعداً بهوجود آمده بود نیز مشخص و فهرست مشکلات نهایی شد. سپس، درخت مشکلات نهایی تشکیل و در ساختار استخوان ماهی جانمایی شد. در پایان بر اساس رویکرد پنجحلقهای، وظایف پنج سازمان دولت و مجلس شورای اسلامی، شوراها و دهیاریها، بخش خصوصی، دانشگاه و مجموعه نیروهای نظامی-انتظامی در مدیریت پایدار آبخیز افین، بررسی شد. نتایج و بحثنتایج این پژوهش بیانگر 31 مشکل اصلی در هفت زیرآبخیز افین بود. این مشکلات در هشت بخش پایش و ارزیابی، مخاطرههای طبیعی، اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی رفاهی، آگاهی نداشتن جوامع محلی، مشکلات و موانع طبیعی و سیاستگذاری و برنامهریزی در ساختار بومیشده استخوان ماهی، جانمایی شد. سپس، با استفاده از تجزیه و تحلیل اسناد سازمانی و شرح خدمات سازمانها، مشکلات تعیینشده به سازمانهای مختلف ربطداده شد. نتایج نشان داد بیشترین تعداد مشکلات مربوط به سه خوشه "اقتصادی"، "سیاستگذاری و برنامهریزی" و بهداشتی–رفاهی بود و هر یک از بخشها بر اساس کارکرد خاص خود در رفع آنها مداخله داشت. نتایج تعیین نقش سازمانهای مختلف نشان داد که دولت بهعنوان مرجع اصلی سیاستگذاری و تخصیص منابع، نقش مهمی در تمرکززدایی امکانات، اختصاص بودجه و پشتیبانی از دیگر بخشها را دارد. از سوی دیگر، شوراها و دهیاریها در سطح محلی بیشتر در تسهیل مشارکت مردمی، پیگیری مسائل اجتماعی و هماهنگی با دستگاههای اجرایی نقش اثرگذارتری داشتند. افزون بر این، بخش خصوصی نیز با سرمایهگذاری در بخش فرآوردههای زراعی و بازاریابی آن بر شکوفایی اقتصادی آبخیز افین، اثرگذار بود. دانشگاه نیز با ورود به عرصه تولید فنآوریهای محیطزیستپسند، تربیت نیروهای متخصص و ارائه نوآوریهای علمی در مدیریت پایدار آبخیز، اثرگذار بود. در این میان، یکی از الگوهای کاربردی، ارائه راهکارهای بهینهسازی بهرهبرداری از زرشک، فرآوری محصولات جانبی و گسترش زنجیره ارزش آن بود. اما، نقش دانشگاه فراتر از این بخش بود و شامل پشتیبانی علمی و فناوری از دیگر زمینههای مدیریتی نیز بود.نتیجهگیری و پیشنهادهاآبخیز افین بهعنوان یکی از بزرگترین مراکز تولید زرشک در خراسان جنوبی، در تولید محصولات زراعی و باغی جایگاه ممتازی دارد. از سوی دیگر، وجود گسلهای پرشمار در این آبخیز سببشده تا در زمان زلزله، جوامع محلی متحمل خسارتهای زیاد مالی و جانی شوند. بر این اساس، با همافزایی میان نهادهای دولتی و بخش خصوصی میتوان افزون بر تقویت اقتصاد زراعی منطقه، به پایداری جوامع انسانی نیز یاری رساند. با این حال، نقش دیگر بخشها نیز در این فرآیند بسیار حائز اهمیت است. در این راستا، دانشگاهها با تولید دانش و فناوریهای نوین، شوراها و دهیاریها با بهبود سطح مشارکت محلی و نیروهای نظامی–انتظامی با تأمین امنیت و پشتیبانی فنی هر یک نقش مشخصی در پیشبرد مدیریت پایدار آبخیز دارند. بر اساس نتایج این پژوهش، پیشنهاد میشود با بهرهگیری از ظرفیت بخش خصوصی در فرآوری زرشک و تولید محصولات فرعی غذایی-دارویی، از خام فروشی این محصول با ارزش جلوگیری شود و با ایجاد ارزشافزوده، به افزایش و پایداری درآمد جوامع محلی کمک شود. همچنین، با توجه به وابستگی شدید منابع آبی به بارندگی، پیشنهاد میشود طرحهای مدیریت منابع آب موجود و افزایش بهرهوری اقتصادی آن برای جلوگیری از مهاجرت و خالی شدن منطقه از سکنه، اجرا شود.
