فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدفعامل‌های پرشماری باعث نبود مشارکت مردمی در طرح‌های آبخیزداری می‌شوند. آگاهی از عامل‌های بازدارنده مشارکت مردمی در طرح ­های آبخیزداری، اصولی ­ترین گام در تحقق مشارکت مؤثر مردمی و دستیابی به اهداف مدیریت جامع آبخیز است. در این راستا، اولویت ­بندی شاخص ­ها و زیرشاخص ­های مؤثر بر نبود مشارکت مردمی، گامی اصولی در چرخه مدیریت مردم نهاد آبخیزداری و مدیریت شایسته آبخیز­ها است. شناخت و اولویت‌بندی‌ عامل‌ها راهگشای اتخاذ تدابیری در راستای حذف موانع مشارکتی سودبران و مشارکت حداکثری ساکنان آبخیز است. این برنامه ­ریزی‌های مدیریت جامع و کارآمد آبخیز در سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری و اداره های کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری وابسته به آن در استان­ های مختلف کشور اجرا می‌شود. این نکته همزمان با کاهش هزینه ­های اجرایی، ضامن موفقیت و اجرای مؤثرتر طرح‌ها نیز هست. این پژوهش با هدف شناسایی و اولویت‌بندی عامل‌های مؤثر بر نبود مشارکت پایدار جامعه‌های روسـتایی در طرح­ های آبخیزداری در آبخیز سد سنا استان بوشهر بر اساس دیدگاه آبخیزنشینان و کارشناسان انجام شد.مواد و روش‌هامنطقة پژوهشی آبخیز سد سنا، جزء بخش شنبه و طسوج شهرستان دشتی در استان بوشهر در جنوب کشور بود. در این آبخیز پس از تعیین و طبقه ­بندی شاخص ‏ها و زیرشاخص ‏های مؤثر بر نبود مشارکت پایدار مردمی در طرح‌های آبخیزداری از دیدگاه ساکنان آبخیز، از پرسش‌نامه‏ های مقایسه‌های زوجی و طیف لیکرت به‌عنوان ابزار اندازه‌گیری استفاده شد و روایی پرسش‌نامه‌ها مبتنی بر دیدگاه خبرگان تأیید شد. بر پایه تعداد خانوار موجود در این دهستان (1321 خانوار)، از سرپرست خانوار، تعداد 298 پرسش‌نامه تکمیل شد. پس از تکمیل پرسش‌نامه‌های تحلیل سلسله‌مراتبی به‌وسیلة 34 کارشناس خبره، شاخص‌ها با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی فازی اولویت‌بندی شدند. واحد نمونه، خانوار روستایی تعیین شد و برای محاسبه حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شد.نتایج و بحثنتایج تحلیل سلسله‌مراتبی از دیدگاه خبرگان نشان داد بیشترین اولویت نسبی در نبود مشارکت مردم در طرح‌های آبخیزداری در آبخیز سد سنا مربوط به زیرشاخص آموزش ندیدن ساکنان آبخیز در زمینة طرح ­ها و اهداف آن (میانگین رتبه 8/49) و کمترین اولویت نسبی مربوط به زیرشاخص دیربازده بودن طرح‌های آبخیزداری (میانگین رتبه 4/06) بود. از دیدگاه جامعه‌های محلی بیشترین اولویت نسبی در نبود مشارکت مردم در طرح‌های آبخیزداری در این آبخیز مربوط به زیرشاخص استفاده نکردن از گروه ­های مروج بومی (میانگین رتبه 8/82) و کمترین اولویت نسبی مربوط به زیرشاخص کم‌ بودن سطح سواد و آگاهی (میانگین رتبه 4/27) بود.نتیجه‌گیری و پیشنهاد‌هادر آبخیز سد سنا استان بوشهر، نتایج امتیاز‌های به‌دست آمده از روش فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی فازی برای رتبه‌بندی شاخص ­های مؤثر بر نبود مشارکت مردم از دیدگاه کارشناسان خبره، بیانگر آن بود که بیش‌ترین نقش در شکل‌گیری نشدن مشارکت جامعه‌های محلی در طرح‌های آبخیزداری به‌ترتیب مربوط به شاخص ­های طراحی- اجرا، اقتصادی، اجتماعی و آموزشی و ترویجی، بود. نتایج به‌دست آمده از آزمون فریدمن برای رتبه‌بندی شاخص ­های مؤثر بر نبود مشارکت مردم از دیدگاه جامعه‌های محلی با نتایج رتبه‌بندی از دیدگاه کارشناسان خبره تا حدودی متفاوت بود. از دیدگاه جامعه‌های محلی بیش‌ترین نقش در شکل‌گیری نشدن مشارکت این جامعه‌ها در طرح‌های آبخیزداری استان بوشهر در آبخیز سد سنا به‌ترتیب مربوط به شاخص ­های اقتصادی، آموزشی و ترویجی، اجتماعی و طراحی- اجرا بود. بر اساس نتایج این پژوهش، پیشنهاد می‌شود برگزاری دوره‌ها و کلاس‌های آموزشی با هدف افزایش اطلاعات و دانش جامعه‌های محلی در ارتباط با طرح‌های آبخیزداری، در اولویت باشد. همچنین، پیشنهاد می‌شود معتمدترین افراد محلی (ریش سفیدان و بزرگان، افراد تحصیل‌کرده، اعضای شورای اسلامی و معلمان روستاها)، به‌عنوان مروج بومی برای اهالی منطقه در کنار سازمان‌های مردم ‌نهاد (سمن‌ها) به‌کارگرفته شوند تا با ترویج اهداف طرح‌ها، زمینه جلب مشارکت مردم در طرح‌های مزبور را فراهم آورند. افزون بر این، برای فراهم آوردن شرایط مشارکت فعال آبخیزنشینان در مراحل مختلف تصمیم‌گیری، طراحی- اجرا و نگهداری و ترمیم طرح‌های آبخیزداری، تدوین شرح خدمات نوین مدیریت جامع­‌های آبخیز بر اساس مشارکت جامعه‌های محلی و دیگر سودبران، پیشنهاد می‌شود. همچنین، برای به‌کارگیری نیروی محلی و افراد روستا در اجرای طرح‌ها و ایجاد نوعی اشتغال برای آن‌ها، عقد قراردادهای پیمانکاری با شورا یا اهالی روستا و یا اصلاح قراردادهای پیمانکاران و تنظیم و گنجاندن بند به‌کارگیری از اهالی منطقه در اجرای طرح‌ها، پیشنهاد می‌شود.