فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدفامروزه، به‌دلیل اهمیت طرح‌های آبخیزداری و پیامدهای پرشمار آنها، نمی‌توان از نتایج اجرای این طرح‌ها در مناطق گوناگون بر معیشت ساکنان و نیازهای آن‌ها چشم‌پوشی کرد. ارزیابی نتایج و اثرات اقدامات آبخیزداری برای دستیابی به نتایج سودمند و افزایش کارایی، لازم است. ازاین‌رو، این پژوهش با هدف شناخت و ارزیابی اندازة اثربخشی اقدامات آبخیزداری انجام‌شده به‌وسیلة ادارة کل منابع‌طبیعی استان خراسان رضوی از دیدگاه کارشناسان آبخیز خانیک گناباد در استان خراسان­رضوی، انجام شد.مواد و روش‌هادر این پژوهش، برای ارزیابی اثرات اقدامات آبخیزداری از روش ماتریس ارزیابی اثرات سریع (RIAM) و روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) استفاده شد. ازاین‌رو، در مرحله میدانی، اطلاعات جامعی از ادارة کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری استان خراسان رضوی (شامل: نوع، تعداد، سال ساخت، اندازة‌ ابعاد سازه­های آبخیزداری اجرا شده) در آبخیز خانیک گناباد) جمع‌آوری شد. سپس، با استفاده از روش (RIAM) اثرات اقدامات آبخیزداری‌ ارزیابی شد. در این پژوهش، معیار‌های مهم و اثرگذار در چهار بخش اقتصادی، اجتماعی، فیزیکی و بوم‌شناختی طبقه‌بندی شدند. به هر کدام از معیار‌ها بر اساس اهمیت شرایط و موقعیت زمانی امتیازداده شد. روش امتیازدهی این گونه بود که با ضرب زیرمعیارهای مربوط به اهمیت وضعیت، اندازة کلی این معیار مشخص ‌شد. برای معیار ارزش زمانی، زیرمعیارهای آن با هم جمع ‌شدند. پس از به‌دست‌آوردن این معیارها (اهمیت وضعیت و ارزش زمانی) با ضرب این دو معیار با هم امتیاز زیست‌محیطی طرح محاسبه ‌شد.نتایج و بحثنتایج بررسی اقدامات آبخیزداری در آبخیز خانیک با استفاده از روش (RIAM) نشان داد که از دیدگاه دو شاخص اجتماعی و بوم‌شناختی اثرات و تغییرات اقدامات اجراشده، مثبت ناچیز (+A) بود. از دیدگاه شاخص اقتصادی و فیزیکی نیز اثرات و تغییرات عملیات آبخیزداری به‌ترتیب مثبت کم (+B) و مثبت متوسط (+C) بود. به‌طور کلی بررسی اثرات ساخت سه بند خاکی در آبخیز خانیک نشان داد که اثرات اقدامات آبخیزداری مثبت اما کم (+B) بود.نتیجه‌گیری و پیشنهادها نتایج تعیین وزن معیارها و زیرمعیارها با استفاده از تحلیل سلسله‌مراتبی روستای خانیک نشان داد که بیشترین وزن در میان معیارها، مربوط به معیار فیزیکی (افزایش آب‌دهی قنات، افزایش آب‌دهی چشمه‌ها، آب‌دهی چاه‌های کشاورزی، مهار سیلاب و رسوب‌گیری) 0/445، بود. این یافته بیانگر آن بود که اجرای اقدامات آبخیزداری سبب دستیابی به اهداف اصلی طرح یعنی مهار سیلاب و تغذیه قنات‌ها، شده‌ است. همچنین، نتایج ارزیابی اقدامات آبخیزداری با استفاده از روش (RIAM)، نشان داد اثرات این اقدامات مثبت اما کم بود. ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود برای افزایش اثرگذاری این اقدامات به‌شکل ترکیبی با دیگر عملیات‌های زیستی و سازه‌ای آبخیزداری اجرا شود.