فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدفدر کشور ایران با اقلیم خشک و نیمه‌خشک و تغییرات اقلیمی، استفاده مؤثر از منابع آب و خاک بسیار ضروری است. این موضوع اهمیت و لزوم اقدامات حفاظتی با روش‌های نوین را افزایش می‌دهد. به این دلیل، اجرای عملیات و طرح‌های آبخیزداری به­ عنوان یکی از روش‌های پذیرفته‌شده و مؤثر برای حفاظت از آب و خاک شناخته می‌شود و ارزیابی اثرات این طرح‌ها به‌عنوان معیاری مهم برای سنجش ارزش آن‌ها به‌شمار می‌آید. افزون بر این، اجرای این طرح‌ها پیامدهای مثبت و منفی را به‌همراه دارد که توجه نداشتن به آن‌ها، ارزیابی موفقیت این طرح‌ها در بهبود بهره‌وری آب و خاک را دشوار می‌سازد. ازاین‌رو، شناسایی اثرات طرح‌های آبخیزداری و تفکیک آن‌ها می‌تواند گام مؤثری در اصلاح روش‌ها، کاهش آثار منفی و توسعه این طرح‌ها باشد. همچنین، بررسی نقش این طرح‌ها در پیشرفت جامعه‌های روستایی نیازمند ارزیابی دقیق و کمّی به‌منظور تجزیه و تحلیل اثرات آن‌ها از جنبه‌های اجتماعی، محیطی و اقتصادی است. ازاین‌رو، این پژوهش با هدف ارزیابی دیدگاه روستاییان نسبت به اثرات طرح آبخیزداری چَغل در شهرستان کهگیلویه انجام شد.مواد و روش‌هامحدوده این پژوهش، طرح آبخیزداری چَغل در شهرستان کهگیلویه بود. در سال‌های گذشته، برای جلوگیری از فرسایش و بهبود پوشش گیاهی اقدامات پرشماری شامل بذرپاشی، بذرکاری و ساخت سازه‌های سنگی ملاتی و بندهای توری گابیونی در سطح آبخیز چغل انجام‌شده است. سازه‌های سنگی گابیونی (توری­سنگی) با حجم عملیاتی 900 مترمکعب و سازه‌های سنگی ملاتی با 3000 مترمکعب در آبخیز مطالعه‌شده اجراشده است. در این پژوهش از رویکرد اکتشافی متوالی به‌عنوان راهبرد پژوهش استفاده ‌شد. در مرحله نخست، با استفاده از مصاحبه نیمه ساختاریافته و نمونه‌گیری گلوله ­برفی با 16 نفر از افراد سرشناس و آشنا با طرح آبخیزداری اجراشده در روستای منطقه مطالعه‌شده، اثرات احتمالی طرح در محدوده مطالعه‌شده شناسایی شد و تا رسیدن به اشباع داده­ای ادامه یافت. بر اساس نتایج این مرحله، مؤلفه ­های اثر، شناسایی و فهرست شدند. آنگاه بر اساس مؤلفه های نام‌برده، پرسش‌نامه ­ای متشکل از دو بخش مشخصات فردی (بخش اول) و اثرات طرح‌ آبخیزداری منطقه مطالعه‌شده (بخش دوم) طراحی شد. سپس، گویه ­های اثر بر اساس دامنة لیکرت پنج سطحی از به‌شدت کاهش‌یافته (2-) تا به‌شدت افزایش‌یافته (2+) طراحی شدند. سپس، با روش نمونه‌گیری تصادفی ساده، 100 نفر از روستاییان منطقه مطالعه‌شده به‌عنوان نمونة آماری انتخاب و مصاحبه شدند. در بخش تجزیه ‌و تحلیل داده‌های به‌دست‌آمده از پرسش‌نامه از آماره‌های توصیفی (فراوانی، میانگین، ضریب تغییرات) و آزمون ­های آمار استنباطی (تحلیل عاملی اکتشافی و مقایسه میانگین‌) استفاده شد.نتایج و بحثدر بخش کیفی پژوهش، مؤلفه‌های احتمالی اثرات طرح آبخیزداری در آبخیز چَغل، شناسایی و تحلیل شدند. این مؤلفه‌ها 41 مفهوم به‌دست‌آمده از مصاحبه ­ها بودند. تجزیه ‌و تحلیل داده‌ها در بخش کمّی نیز با استفاده از نرم‌افزار SPSS22 و به‌منظور دسته‌بندی مفاهیم به‌دست‌آمده انجام شد. همچنین، از تحلیل عاملی اکتشافی برای تحلیل داده‌ها در شناسایی اثرات طرح آبخیزداری و تیِ­ تک نمونه ­ای بهره‌‌گرفته شد. بر اساس نتایج تحلیل عاملی، اثرات طرح در هشت دسته طبقه‌بندی شد. در تبیین پراکنش تمام اثرات بیشترین سهم مربوط به دستة اول (24/173%) و کمترین سهم مربوط به دستة هشتم (4/558%) بود که در مجموع 73/54% از پراکنش کل تبیین شد. افزون بر این، یافته‌ها بیانگر اثرات مثبت و معنادار اجرای این طرح‌ در حیطه­ های محیط­زیستی، اجتماعی و اقتصادی بود. این اثرات از دیدگاه اقتصادی، افزایش بهره‌وری و بهبود الگوی کشت، از دیدگاه اجتماعی، افزایش مشارکت و تقویت حس مکان و از دیدگاه محیط‌زیستی، کاهش خسارت‌های سیلاب و رونق گردشگری بود.نتیجه‌گیری و پیشنهادهانتایج این پژوهش بیانگر اثرات مثبت طرح آبخیز چغل در حیطه ­های گوناگون اجتماعی، اقتصادی و محیط­زیستی بود. نتایج تجزیه‌ و تحلیل داده‌های کمّی نیز بیانگر آن بود که اجرای طرح آبخیزداری بر بهبود شرایط محیطی، زیرساخت‌ها، فعالیت‌های اجتماعی و به‌طور کلی، احساس وفاداری و وابستگی نسبت به محیط­زیست و اجتماع، مثبت بوده است. از دیدگاه اقتصادی، افزایش معنادار بهره‌وری و بهبود الگوی کشت نیز مشاهده شد. پیشنهاد می‌شود از یافته‌های این پژوهش، برای تقویت و کارآمدی بیشتر طرح‌های آبخیز چغل در شهرستان کهگیلویه و دستیابی به پایداری جامعه‌های پیرامون اینگونه طرح‌ها بهره‌گیری شود. در این راستا، می ­توان توسعه برنامه‌های آموزشی و ترویجی، تقویت مشارکت محلی در مدیریت آبخیز، توسعه زیرساخت‌های گردشگری، شناسایی و حمایت از کشت و توسعه گیاهان دارویی و محصولات با ارزش افزوده و سرانجام، ایجاد همکاری میان سازمان‌های دولتی، غیر دولتی و نهادهای محلی برای اجرای مؤثرتر طرح‌های آبخیزداری و ارتقاء بخشیدن به بهره‌وری و پایداری منابع‌طبیعی را پیشنهاد داد.