فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پژوهش حاضر با استفاده از نهادگرایی تاریخی، رویکرد قابلیت‌های انسانی و  ارزیابی اثرات اجتماعی چارچوبی نهادی–ساختاری و سنجش‌پذیر برای ارزیابی اولیه نهادیِ پروژه‌های بزرگ توسعه‌ای ارائه می‌کند؛ چارچوبی که کیفیت معماری نهادی و صورت‌بندی مسئله را پیش از اجرا می‌سنجد. روش پژوهش، مطالعه‌ی موردی عمیقِ طرح نیشکر خوزستان به شیوه ردیابی فرایند طرح نیشکر و تحلیل  اسناد و  داده های حاصل از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با کنشگران ملی و محلی بوده است. با بازسازی زنجیره‌ی زمانی–نهادی طرح، هفت سازوکار علّیِ به‌هم‌پیوسته استخراج و در پنج بُعد عام‌تر صورت‌بندی شد: مسیرهای علّی نهادی، قابلیت‌های انسانی–معیشتی، تنظیم نهادی و مشارکت‌پذیری، پایداری چندسطحی، و عدالت بازتوزیعی–فضایی. سپس برای هر بُعد، مؤلفه‌ها و شاخص‌های پیشینی به‌صورت پرسش‌های تشخیصی تدوین شده است تا ریسک‌های نهادی و اجتماعی–معیشتی به زبان تصمیم‌گیری ترجمه شود. کاربست چارچوب بر پرونده نیشکر نشان می‌دهد این ابزار می‌تواند پیش از تصویب و اجرا، نقاط شکست نهادی محتمل—در رژیم‌های مالکیت، روابط دولت و جامعه محلی، سازوکارهای پاسخ‌گویی، و ریسک‌های فقیرسازی و تضعیف قابلیت‌ها—را آشکار و موضوع تصمیم‌گیری کند. بر این اساس، پژوهش از نقد پسینی فراتر رفته و ابزاری عملی برای تأیید مشروط، بازطراحی نهادی و به‌روزرسانی در پروژه‌های مشابه پیشنهاد می‌دهد.