ارزیابی تأثیر عاملهای محیطی در استعداد سیل گیری آبخیز سیروان براساس رخدادهای تاریخی سیل
نویسندگان
1 استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات منابع طبیعی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابعطبیعی استان گلستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، گرگان، ایران
2 استادیار پژوهشی، مؤسسه ی تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
3 استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابعطبیعی استان کردستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، سنندج، ایران
4 استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابعطبیعی استان اصفهان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، اصفهان، ایران
5 استاد پژوهشی، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابعطبیعی استان کردستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، سنندج، ایران
doi
10.22092/wmrj.2023.361544.1527چکیده
مقدمه و هدفهرساله سیل خسارتهای مالی و تلفات جانی زیادی دارد که مدیریت آن از رکنهای ضروری مدیریت آبخیزها بهشمار میآید. در این پژوهش استعداد سیل گیری آبخیز سیروان در استان کردستان بررسی شد و در نهایت براساس رخدادهای تاریخی سیل، اهمیت عاملهای مختلف محیطی در وضعیت استعداد سیل گیری تعیین شد.مواد و روشهااز مدل بیشینهی بی نظمی همراه با 13 عامل زمینه ساز پستیبلندی، آبشناختی، آبریختسنجی (مورفوهیدرولوژیک)، زمین شناختی و محیطی مؤثر بر رخداد سیلاب، استفاده شد. واحد محاسبهای سلولی (پیکسل) بهعنوان معیار تهیهی نقشهی عاملهای محیطی و نقشهی استعداد سیلگیری انتخاب شد. به عنوان متغیر هدف در مدل، 123 رخداد تاریخی و قابل ملاحظهی سیل گیری در بازهی زمانی 1402-1390 شناسایی و استفاده شد. برای بررسی نتایج مدل رخدادها به دو دسته یادگیری (70%) و اعتبارسنجی (30%) طبقهبندی شد. از معیار مساحت زیر منحنی مشخصهی عملکرد گیرنده (AUC) نیز برای ارزیابی عملکرد مدل استفاده شد.نتایجنتایج ارزیابی دقت مدل نشان داد که مساحت زیر منحنی مشخصهی عملکرد گیرنده در دو مرحلهی یادگیری و اعتبارسنجی به ترتیب 98/2 و 97/3% بهدست آمد که بیانگر عملکرد عالی مدل بود. بر اساس تفسیر چشمی نقشهی استعداد سیل گیری، مشخص شد که آبراهه های با رتبهی بیشتر در نزدیکی خروجی مجرای عبور جریان با حجم بیشتر، در مناطق پست تر بودند، در نتیجه استعداد سیل گیری بیشتری داشتند. بر اساس نتایج آزمون اهمیت نسبی عاملها، چهار عامل فاصله از آبراهه، شاخص رطوبت پستیبلندی، تراکم زهکشی و کاربری زمینها به ترتیب با مشارکت 17، 13، 12 و 10% بهعنوان مهمترین عاملهای مؤثر در فرآیند مدلسازی استعداد سیل گیری معرفی شدند. این یافته نشان داد که عاملهای طبیعی (آبشناختی و ریختشناختی آب) و محیطی (شامل طبیعی و انسان ساخت) در افزایش استعداد سیل گیری باهم تأثیر دارند. براساس تحلیلهای کمی بهدست آمده از مدلسازی، 0/76% (5600 هکتار) از منطقهی مطالعهشده در طبقه استعداد زیاد و خیلی زیاد سیل گیری بودند که این عرصه نیازمند برنامهریزی و مدیریت سیل است.نتیجه گیری و پیشنهادهاجداسازی دقیق و طبقه بندی استعداد سیل در سطح آبخیز سیروان استان کردستان و تعیین اندازهی اهمیت عاملهای محیطی در رخداد سیل گیری، این امکان را برای مدیران فراهم میکند تا با برنامهریزی امکانات و زیرساختهای امدادی، گام مؤثری در رویکرد پیشگیرانه بردارند. مدیریت بحران سیل آبخیز سیروان باید مبتنی بر چهار عامل اصلی شناختهشده در این پژوهش برنامهریزی شود تا ریسک ناشی از سیل گیری کاهش یابد. برای مدیریت سیل آبخیزها، استفاده از مدل بیشینه بینظمی در استعدادیابی رخداد سیل پیشنهاد میشود.
