فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: فناوری‌های نوین اطلاعاتی و ارتباطی در عصر حاضر موجب تغییرات و تحولات اساسی در نظام‌های آموزشی شده‌اند و شیوه‌های جدیدی را برای برقراری ارتباط بین اساتید و یادگیرندگان تحت عنوان آموزش آنلاین به وجود آورده‌اند. ازآنجایی‌که آموزش آنلاین به‌طور گسترده‌ای در حال استفاده است، ضرورت توجه به مسائل تخصصی این حوزه نسبتاً جدید در طراحی و یا احتمالاً اصلاح مجدد برنامه‌های درسی موجود بیش از گذشته احساس می‌گردد. یکی از این مسائل تخصصی توجه به حس حضور و روش‌های ایجاد آن است. لذا پژوهش حاضر باهدف شناسایی نشانگرهای عناصر اساسی برنامه درسی (هدف_محتوا_روش‌های تدریس و ارزشیابی) مبتنی بر حس حضور در محیط یادگیری آنلاین و اعتباربخشی آن‌ها انجام شد. مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و به لحاظ گردآوری داده‌ها، پژوهشی آمیخته است که با روش توصیفی_پیمایشی انجام شد. در انجام پژوهش ابتدا از روش کیفی و سپس از روش کمی بهره گرفته شد. مراحل انجام پژوهش در دو گام طراحی نشانگرهای عناصر چهارگانه برنامه درسی مبتنی بر حس حضور و اعتباربخشی انجام‌شده است. در گام طراحی نشانگرها با روشی کیفی ابتدا به بررسی محتوای اسناد و مدارک مرتبط با حس حضور پرداخته شد. سپس به‌منظور تکمیل نشانگرها، مصاحبه‌ای نیمه ساختاریافته با متخصصان انجام شد. در بررسی اسناد و مدارک، کلیه مقالات علمی _پژوهشی از سال 2008 تا 2024 به هردو زبان انگلیسی و فارسی موردبررسی قرار گرفتند. درمجموع 25 سند بررسی شد. همچنین، مصاحبه‌‌های نیمه ساختاریافته پیرامون سؤال اصلی پژوهش با 14 نفر از متخصصان صاحب اثر(مقاله، کتاب، پایان‌نامه) که با نمونه‌گیری گلوله برفی (شبکه‌ای از متخصصان) انتخاب شدند، صورت گرفت. داده‌های حاصل از بررسی اسناد و مدارک و مصاحبه هم‌زمان مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت و از طریق کدگذاری اشتراوس و کوربین(1998)، کدهای فرعی واصلی به دست آمد. در گام دوم، به‌منظور اعتباربخشی یافته‌های گام طراحی، چک‌لیستی بر مبنای داده‌های به‌دست‌آمده از بررسی اسناد و مدارک و مصاحبه تهیه شد و پس از تعیین روایی (محتوایی و صوری) و پایایی ( ضریب آلفای کرونباخ) در میان نمونه پژوهش توزیع گردید. نمونه مطالعه شامل 19 نفر از اساتید و 64 نفر از دانشجویان دانشگاه اصفهان بودند که با نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. داده‌های این بخش از پژوهش باهدف اعتباربخشی، از طریق ضریب اعتبار توافقی بین ارزیابان (CVI) و با کمک نرم‌افزار SPSS مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. نمره‌ی 8/0 و بالاتر به‌عنوان معیار اعتباربخشی هریک از گویه‌های چک‌لیست قرار گرفت.بحث و نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان داد که عناصر برنامه درسی مبتنی بر حس حضور در تمام نشانگرها دارای اعتبار بالایی از منظر هردو گروه اساتید و یادگیرندگان (بالاتر از 8/0) است. به‌علاوه، یافته‌های پژوهش نشان داد که در هریک از عناصر چهارگانه برنامه درسی می‌توان از طریق توجه به یکسری از راهکار‌ها زمینه‌ی ایجاد حس حضور را به وجود آورد. در عنصر اهداف، طراحی اصولی اهداف، وضوح و شفافیت در بیان اهداف در قالب یک جلسه توجیهی، تعیین اهداف با کمک یادگیرندگان ازجمله نشانگرهای ایجاد حس حضور هستند. در عنصر محتوا، تولید محتوای چندرسانه‌ای، مدیریت بار شناختی در تولید محتوای الکترونیکی، توجه به نیازها و امکانات یادگیرندگان در انتخاب محتوا، افزایش کیفیت و دسترس‌پذیری محتوا، عینی سازی و متناسب‌سازی محتوا با امکانات محیط یادگیری آنلاین، از نشانگرهای ایجاد حس حضور هستند. در عنصر روش تدریس نیز خود افشاگری معلم، ایجاد صمیمیت با یادگیرندگان، پشتیبانی و حمایت از یادگیرندگان، ایجاد شرایط تسهیلگری و پایه‌ریزی آموزش بر پایه تعامل و گفتگو مؤثر در ایجاد حس حضور شناخته شدند. در بخش ارزشیابی، استفاده از تکنیک‌های ارزشیابی اعم از تکوینی، شفاهی، خودارزیابی و همتا سنجی، ارائه بازخوردهای به‌موقع، دقیق و توصیفی پیشنهاد شدند. شایسته است که اساتید از راهبردهای ارائه‌شده برای عملیاتی کردن حس حضور در آموزش آنلاین استفاده کنند و به تغییرات و تحولات اخیر در حوزه تکنولوژی آموزش توجه داشته باشند. همچنین تجدیدنظر و اصلاح مجدد برنامه‌های درسی آموزش عالی متناسب با نشانگرهای موردبحث در عناصر اساسی برنامه درسی مبتنی بر حس حضور به برنامه‌ریزان در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و نیز دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی پیشنهاد می‌شود.