فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

جام گیتی­‌نمای نمادی اسطوره‌­ای است که نخستین بار در شاهنامه­ی فردوسی رخ نموده و سپس در گستره‌­ی ادبیّات فارسی ـ به­‌ویژه در شعر صوفیانه و غنایی ـ بسامد بسیار یافته است. تا کنون تحقیقاتی درباره‌­ی منشأ این اسطوره انجام شده‌­است که بیشتر شامل تحلیل‌­های توصیفی یا اشاراتی کوتاه است. از جمله جلال خالقی مطلق در نهایت ایجاز احتمال می‌­دهد که اسطوره‌­ی مرموز «پیمان (پیمانه‌­ی) گیتی» که در متون پهلوی از آن سخن رفته، همان جام گیتی­‌نمای باشد و آرش اکبری مفاخر این نظر را گسترش می­‌دهد و تأیید می‌­کند. ما نیز در این مقاله بر پایه‌­ی همین نظر، با تحقیق در اسطوره‌­ی جم و تحلیل نمادشناختی آن و تطبیقش با «افسانه‌­ی گرال» و «سرود مروارید»، دلایل پیوند اسطوره­‌ای جام جم با «پیمان» را نشان خواهیم داد. طبق تحلیل ما، پیمانه که نماد اندازه و توازن است، در اسطوره‌­ی جمشید همان گوهری است که انسان را به تمدّن راهبر می­‌شود و طبیعی است که نماینده‌­ی شاهی او باشد. با توجّه به این­که پیمانه رمز مشخّص کردن اندازه‌­ها است و به عبارتی پدیده‌­های جهان را برای آدمی سنجش‌­پذیر و دریافتنی می‌­کند، خویشکاری جهان­‌نمایی جام جم را نیز می‌­توان حاصل تحوّل همین رمز بنیادی، در سایه‌­ی دیگر اسطوره­‌های «جهان­‌نمایی» انگاشت.