فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه و هدفارزیابی اثربخشی اجتماعی – اقتصادی طرح‌های منابع طبیعی و آبخیزداری بر حفاظت و بهره‌برداری اصولی از جنگل‌ها و مرتع‌ها ابزار اجرایی مهمی برای مدیران و مجریان این‌گونه طرح‌ها محسوب می‌شود. ازاین‌رو با ارزیابی عمل‌کرد طرح‌های آبخیزداری از دیدگاه کارشناسان می‌توان ضمن تعیین میزان آثار طرح و عامل‌های مؤثر بر آن، رهنمودهای لازم برای اجرای بهینه‌ی این طرح‌ها در آینده به مسئولان و برنامه‌ریزان ارائه نمود. از این‌رو هدف پژوهش حاضر ارزیابی آثار اجتماعی-اقتصادی طرح‌های آبخیزداری اجراشده در سطح آبخیز ریمله استان لرستان براساس دیدگاه کارشناسان است.مواد و روش‌هاپژوهش حاضر در دو مرحله تعریف شد. در مرحله‌ی اول پژوهش‌گر، برای شناسایی معیارها و شاخص ­های ارزیابی آثار اجتماعی- اقتصادی اجرای طرح­ های آبخیزداری، با متخصصان، کارشناسان و خبرگان مصاحبه کرد. در مرحله‌ی دوم به‌منظور اولویت‌بندی و رتبه ­بندی شاخص ­های ارزیابی آثار اجتماعی- اقتصادی طرح‌های آبخیزداری، داده ­های کمی را از طریق طراحی و توزیع پرسش‌نامه‌ی مقایسه‌های زوجی گردآوری کرد. برای این منظور، پس از تهیه‌ی سیاهه‌ی اولیه‌ی شاخص ­ها و معیارها، با استفاده از روش دلفی و نظرسنجی از خبرگان فهرست نهایی معیارها و شاخص ­های ارزیابی مشخص شد. سپس طراحی و توزیع پرسش­نامه‌ی مقایسه‌های زوجی با استفاده از روش تحلیل سلسله ­مراتبی (AHP) انجام شد. در نهایت به‌منظور اولویت­ بندی شاخص ­ها از روش ­های تصمیم ­گیری چند­معیاره استفاده شد. نتایج و بحثنتایج نشان داد که براساس روش تحلیل سلسله ­مراتبی (AHP) و مقایسه‌های زوجی در بین شش معیار ارزیابی شده، معیار اقتصادی- ارزش افزوده بیش‌ترین وزن و معیار اجتماعی- افزایش سطح دانش و آگاهی کم‌ترین وزن را داشتند. نتایج وزن‌دهی معیار­های ارزیابی نشان داد که معیار اقتصادی- ارزش افزوده (0/246) بیش‌ترین وزن و معیار اجتماعی-افزایش سطح دانش و آگاهی (0/078) کم‌ترین وزن را داشتند. نتایج حاصل از اولویت­ بندی شاخص ­ها نشان داد که افزایش قیمت زمین‌های منطقه، افزایش عمل‌کرد محصولات باغی، افزایش مشارکت آبخیزنشینان در تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی و تبدیل دیم‌زارهای کم‌بازده به باغ‌های شیب‌دار به‌‌ترتیب از مهم‌ترین شاخص ها در ارزیابی آثار اجرای طرح­ های آبخیزداری بودند. هم‌چنین شاخص ­های فعال‌نمودن بخش خصوصی جهت سرمایه‌گذاری در تولید، توسعه‌ی بازارهای محلی و دسترسی به بازار برای آبخیزنشینان و تقویت نقش زنان و گروه‌های کم‌برخوردار در جامعه در اولویت انتهایی قرار دارند.نتیجه ­گیری و پیشنهادهانتایج ارزیابی اجتماعی از دیدگاه کارشناسان نشان داد که افزایش مشارکت آبخیزنشینان در تصمیم‌گیری و تصمیم‌سازی بیش‌ترین نقش را در مشارکت نیروی انسانی و مالی دارند. پیشنهاد می‌شود که مشارکت ذی‌نفعان در تصمیم‌گیری‌های آتی و استفاده از اقدام‌های مشارکتی در این آبخیز و دیگر آبخیز‌ها در درجه اهمیت قرار گیرند. ازاین‌رو به‌منظور ارزیابی آثار اجتماعی- اقتصادی اجرای طرح‌‌های آبخیزداری پیشنهاد می‌شود توجه به اولویت‌های اشاره‌شده در دستور کار مدیران و برنامه‌ریزان قرار گیرد.