عامل بیولوژیک(هِمیلِپیستوس) در فرسایش پذیری کاهگل ساختارهای محوطه تاریخی بلقیس اسفراین
نویسندگان
1 استادیار دانشکده حفاظت و مرمت- گروه مرمت بنا و بافتهای تاریخی- دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
doi
10.22034/ahdc.2025.23320.1872چکیده
مسئلهای که محوطه تاریخی بلقیس واقع در 3 کیلومتری جنوب غربی شهرستان اسفراین خراسان شمالی با آن مواجه است، فرسایش کاهگل بدنههای مرمت شده در بازه زمانی کوتاه مدت است. هرچند مطالعات پیشین نشان میدهد کیفیت خاک منطقه در فرسایش مصالح خاکی موثر بوده، اما گونهای خرخاکی با نام علمی(هِمیلِپیستوس آفگانیسوس1) عاملی بیولوژیک در روند فرسایش این محوطه شناسایی شده است. این گونه حشره خشکیزی طی فرآیند زیستی با حفر تونل-های گسترده، شرایط سخت گرمایی مناطق گرم و خشک را تعدیل و به حیات خود ادامه میدهد. هرچند این عامل بایونیک بهعنوان عامل مفید متابولیکی خاک محسوب میشود اما رفتار زیستی آن در ساختارهای معماری تاریخی، سبب ایجاد آسیبهای فیزیکی- مکانیکی شده که در بلند مدت تهدید جدی محسوب میشود. هدف این پژوهش بررسی اثرات ناشی از فعالیت زیستی این گونه خرخاکی بر دوام لایه کاهگلی در محوطه تاریخی بلقیس اسفراین است. با هدف شناسایی ساختار نقبهای ایجاد شده و تهیه نقشه آنها، اسکن لیزر بخشی از ساختار تونلها به کمک ابزار دقیق در نرم افزار انجام گرفته است. نتایج حاصل از مطالعات میدانی و کتابخانهای نشان میدهد که حفاریهای گسترده این گونه جانوری میتواند با تخریب یکپارچگی خاک و آسیب فیزیکی و نیز افزایش سطح تماس کاهگل، تاثیر عوامل محیطی رطوبت در سرعت فرسایش ساختار کاهگل را فراهم نماید. به نظر میرسد بررسی راهکارهای فیزیکی مواجهه با این عامل بایونیک بواسطه پیشگیری از بروز آسیبهای احتمالی ناشی از مداخلات به روشهای شیمیایی بتواند پاسخگوی رفع یا کاهش این عامل آسیبرسان به کاهگلهای محوطه تاریخی بلقیس اسفراین باشد. کاربرد خاک دیاتومه ضمن مطالعات کانی شناسی خاک منطقه، راهکار متناسب با این عامل آسیبرسان است.
