بازشناسی ابعاد کالبدی فضایی فرحآبادِ کاشان، مزرعهای از دورۀ قاجار در قامت یک باغ
نویسندگان
1 دانشیار مرکز مستندنگاری، مطالعات معماری و مرمت، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
3 کارشناسی ارشد معماری، دانشکده معماری و هنر، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
doi
10.22034/ahdc.2025.23364.1874چکیده
منطقۀ کاشان روستاها و مزرعههای پرشماری را شامل میشده که معمولاً به سبب محیط طبیعی، شکل و خصوصیات متنوعی داشتهاند. در منابع تاریخی به جایگاه و اهمیت مزرعههای پیرامون کاشان اشاره شده است؛ ازجمله عبدالرحیم کلانتر ضرابی شرح مفصلی در مورد مزارع کاشان دارد. او در دهۀ 1280 هق تعداد پرشماری از مزرعههای منطقه را برشمرده و برخی از آنها را نیز شرح داده است. بسیاری از این مزرعهها تخریب شده و یا به میزان قابل توجهی تغییر کردهاند؛ ازجمله توسعه یافتهاند و به روستا تبدیل شدهاند. یکی از مزرعههایی که ضرابی شرح داده فرحآباد است که باوجود برخی آسیبهای گاه چشمگیر و ازجمله تغییر مالکان، تا امروز برجای مانده است. مزرعه فرحآباد شکل و طرح قابل توجهی دارد که به آن هویت خاصی بخشیده است. در عین حال ضرابی بخشهایی از مزرعه و باغ درون آن را شرح داده است. هدف این مقاله یافتن مهمترین خصوصیات مزرعه یادشده و طرح اصیل آن است و ازجمله آگاهی یافتن از ویژگیهای باغی وسیع که ضرابی آن را شرح داده و رد آن هنوز هم در میانۀ مجموعه قابل مشاهده است. روش تحقیق این مطالعه تفسیری تاریخی است. بر این اساس با پیمایش میدانی و کسب آگاهی از مطلعین محلی، تفسیر متن کلانتر ضرابی و مطالعۀ عکسهای هوایی قدیمی و انطباق آنها با آثار برجایمانده تلاش شده تا تصویر مزرعه و باغ فرحآباد و خصوصیات و جایگاه اجزا و عناصر آن آشکار شود. یافتههای این مقاله ضمن بازنمایی شکل کلی مزرعه، آشکار میکند که مزرعۀ یادشده در قالب یک باغ وسیع ساخته شده است و حدود مزرعه و باغ تقریباً برهم منطبق است. افزون بر این مقایسۀ متن ضرابی با متن ارشادالزراعۀ ابونصری هروی در سال 921 هق و انطباق این دو با طرح بخش میانی باغ آشکار کنندۀ ویژگیهای عناصر مهمی از باغهای تاریخی همچون خیابان و تریشه و چهارچمن است.
