فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

کالایی‌شدن فرایندی است که در طی آن اشیاء، رویدادها، مکان‌ها و روایت‌های واقعی، به کالاها یا خدماتی دارای ارزش مبادله تبدیل می‌شوند. کالایی‌شدن امر مقدس به‌ویژه در قلمرو گستردۀ زیارت، اصالت و تقدس زیارت را در معرض چالش قرار داده است. با وجود روند فزایندۀ زیارتگاه‌ها و گسترش عمل مناسکی زیارت و شتاب کالائی شدن آن در ایران، مطالعۀ این فرایند، تا حدی زیادی مغفول مانده است. هدف نوشتار حاضر، واکاوی نظام‌مند تعاریف، مؤلفه‌ها و نشانه‌های کالایی‌شدن امر مقدس، در تحقیقات علمی پیشین حوزۀ زیارت است. یافته‌های به‌دست آمده نشان می‌دهد: نخست اینکه مطالعات کالائی شدن زیارت دارای گستردگی جغرافیایی، تنوع روش‌شناختی و جلوه‌های چندگانه پژوهشی است. دیگر آنکه نشانه‌های کالایی‌شدن در شش بُعد اصلی و به‌هم‌پیوسته قابل دسته‌بندی بوده که عبارتند از: «پولی‌شدن، نمایشی‌ شدن، عمومی‌شدن، بوروکراتیزه‌شدن، دیجیتالی‌شدن و سیاسی ‌شدن»؛ سوم، کالایی‌شدن امر مقدس، پدیده‌ای چندوجهی است که هم دارای ابعاد اقتصادی آشکار و هم لایه‌های غیراقتصادی پیچیده است و این دگردیسی عمدتاً در قالب تحول فضاهای مذهبی، اشیاء، نمادها و مناسک بازنمایی می‌شود؛ و آخر اینکه، عمده تحقیقات موجود کمتر به فرآیند کالایی ‌شدن «تجربۀ زیارت» در میان خود زائران و نیز چگونگی تعامل و هم‌نوایی این فرآیند خُرد با تغییرات کلان سیاسی- اقتصادی و میانه نهادی پرداخته‌اند. این مقاله با ارائۀ طبقه‌بندی شش‌بُعدی و شناسایی نقاط کور پژوهشی، چارچوب اولیه‌ای را برای مطالعۀ عمیق‌تر و بومی‌تر مسئلۀ کالایی‌شدن زیارت در ایران، پیشنهاد نموده است.