واکاوی تجربه و تفسیر کنشگران صنعت هواپیمایی از رقابتپذیری شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (هما)
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جامعهشناسی اقتصادی و توسعه، دانشگاه یزد، یزد، ایران
2 دانشیار جامعهشناسی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
doi
10.22067/social.2023.81879.1329چکیده
شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (هما) یکی از باسابقهترین خطوط هوایی جهانی، منطقهای و بهتعبیری مادر صنعت هواپیمایی کشور است. بررسی روند فعالیت این شرکت هواپیمایی در شش دهه فعالیتش حاکی از روند نزولی آن در سهمش در بازار حملونقل هوایی کشور بهعنوان یکی از مهمترین شاخصهای رقابتپذیری خطوط هوایی است. علاوهبر استراتژیهای کلی تجاری شرکتهای هواپیمایی و عوامل اقتصادی، آنچه بهطور درخورتوجهی توان رقابتی هما را در بازار حملونقل هوایی کاهش داده است، عوامل غیراقتصادی و واقعیتهای اجتماعی است که از بیرون بر این بنگاه تحمیل شده و بر رقابتپذیری آن تأثیرگذار بوده است. این مقاله، در پی واکاوی تفسیر و فهم رقابتپذیری بهعنوان هسته اصلی موفقیت یا شکست بنگاههای اقتصادی و همچنین شناسایی متغیرهای اجتماعی دخیل در رقابتپذیری خطوط هوایی از دیدگاه مدیران عالی و ارشد هما بود. مطالعه با رویکرد کیفی و به روش تحلیل مضمون (تحلیل تماتیک) انجام شد. دادهها از طریق مصاحبه نیمهساختاریافته با 23 نفر از مدیران پیشین و کنونی هما جمعآوری شد. برای دستهبندی مضامین از ابزار تجزیه و تحلیل PEST بهره گرفته شد. مضامین احصاءشده در چارچوب متغیرهای کلان محیطی سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فناروی عبارتاند از: مداخلات دولت، تحریم، ضعف نهاد تنظیمکننده، نگرش دولت به حملونقل هوایی، ساختار بازار، ویژگیهای بنگاه، بحران صندوق بازنشستگی هما، نبود ثبات مدیریتی، تنگناهای مدیریت دولتی، تنوع ناوگان، ورود رقبا، نرخ ارز، نگرشهای شهروندان، بُعد خانوار، اعتقادات و باورهای مذهبی و پرتشدگی از تحولات فناوری. همچنین یافتههای تحقیق نشان میدهد، در بین متغیرهای کلان محیطی، متغیرهای اجتماعی (بعد خانوار و اعتقادات و باورهای مذهبی) برای رقابتپذیری هما فرصتساز هستند.
