ایران و کریدورهای منطقه قفقاز؛ فرصتها و چالشها
نویسندگان
1 استادیار گروه روابط بین الملل، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار گروه روابط بین الملل، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری روابط بین الملل، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
doi
10.48308/piaj.2026.242830.1829چکیده
چکیده مبسوطمقدمه: منطقه قفقاز در سه دهه اخیر، از یک حوزه پیرامونی تحت نفوذ روسیه به یکی از کانونهای اصلی رقابت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک در اوراسیا تبدیل شده است. این منطقه در پیوند میان شرق و غرب و شمال و جنوب، نقشی حیاتی در شبکه کریدورهای اقتصادی جهانی ایفا میکند و بازیگران متعدد منطقهای و فرامنطقهای در تلاشاند تا مسیرهای تجاری و انرژی آن را در جهت منافع خود ساماندهی کنند. جمهوری اسلامی ایران نیز به دلیل قرارگرفتن در تقاطع مسیرهای شمال – جنوب و شرق – غرب، از ظرفیت مهمی برای ایفای نقشی محوری در ترانزیت کالا و انرژی برخوردار است. بااینحال، تحولات ژئوپلیتیکی پس از جنگ دوم قرهباغ، جنگ اوکراین، ظهور کریدورهای مختلفی مانند کریدور میانی و پروژه زنگزور، و استمرار فشارهای تحریمی، وضعیت ایران را در چهارراه فرصتها و تهدیدهای ژئواکونومیک قرار داده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که ایران در کریدورهای اقتصادی منطقه قفقاز چه جایگاهی دارد و با چه فرصتها و چالشهایی روبهرو است؟ فرضیه پژوهش بر آن است که جایگاه ژئواستراتژیک ایران، بهخودیخود منجر به ارتقای نقش این کشور در شبکه کریدورهای منطقهای نمیشود، بلکه تنها در صورت تبدیل این موقعیت به مزیت ژئواکونومیک از طریق کریدور شمال – جنوب و سرمایهگذاری در زیرساختهای ترانزیتی، ایران قادر خواهد بود در رقابت کریدوری منطقه قفقاز جایگاهی مؤثر و پایدار کسب کند.روششناسی: پژوهش حاضر با استفاده از روش کیفی و با رویکردی توصیفی – تحلیلی انجام شده است. دادههای پژوهش از طریق مطالعه اسناد کتابخانهای، گزارشهای رسمی سازمانهای بینالمللی، اسناد سیاستی، پژوهشهای دانشگاهی و تحلیلهای راهبردی گردآوری شدهاند. تحلیل دادهها در چارچوب مفهومی ژئواکونومی صورت گرفته است؛ به این معنا که جایگاه ایران در کریدورهای اقتصادی منطقه قفقاز نه صرفاً از منظر ژئوپلیتیکی یا امنیتی، بلکه بر اساس تعاملات اقتصادی منطقهای بررسی شده است. در این چارچوب، کریدورهای رقیب و مکمل (شمال _ جنوب، میانی، زنگزور و ارس) بهعنوان واحدهای تحلیل در نظر گرفته شده و پیامدهای ژئواکونومیک هر یک بر موقعیت ایران بهصورت تطبیقی و تحلیلی مورد ارزیابی قرار گرفته است. همچنین برای جمع بندی بهتر یافته ها از روش SWOT استفاده شده است.یافتهها: یافتههای پژوهش نشان میدهد که ایران از موقعیتی ژئواستراتژیک برخوردار است که امکان ایفای نقش در چندین کریدور کلیدی را برای کشور فراهم میکند؛ مهمترین آنها کریدور شمال – جنوب است که ایران را به حلقه اتصال هند، خلیجفارس، روسیه و اروپا تبدیل میکند. این مسیر از نظر زمان و هزینه حملونقل نسبت به مسیرهای سنتی مزیت رقابتی دارد و در صورت تکمیل زیرساختهایی مانند خط ریلی رشت – آستارا، میتواند ایران را به یک هاب ترانزیتی منطقهای بدل کند. در مقابل، قدرتگیری کریدورهایی چون کریدور میانی و کریدور زنگزور میتواند تهدیدی جدی برای موقعیت ایران محسوب میشود. در واکنش، ایران با تقویت کریدور ارس، همکاری با روسیه و هند، و تلاش برای ارائه مسیرهای جایگزین در چارچوب شبکهای از کریدورها، میکوشد جایگاه ژئواکونومیک خود را تثبیت کند. تحلیل روابط ایران با بازیگران منطقهای و فرامنطقهای نشان میدهد که ایران در محیطی رقابتی قرار دارد که در آن منافع و تهدیدها بهشدت درهمتنیدهاند.نتیجهگیری: نتایج پژوهش نشان میدهد که جایگاه ایران در کریدورهای اقتصادی قفقاز حاصل تعامل سه عامل کلیدی است: تحولات ژئوپلیتیکی منطقه، رقابت کریدورهای رقیب، و توان داخلی ایران در توسعه زیرساختها و دیپلماسی کریدوری. ایران در عین برخورداری از فرصتهایی مانند همگرایی با اینستک و کریدور میانی و نیاز جدی روسیه به مسیرهای جایگزین، با تهدیدهایی چون پروژه زنگزور، نقشآفرینی ترکیه، حضور فعال اسرائیل در آذربایجان، و فشار تحریمها مواجه است. تثبیت جایگاه ایران در نظم نوظهور اوراسیا نیازمند تسریع در تکمیل کریدور شمال – جنوب، توسعه کریدور ارس، دیپلماسی فعال اقتصادی، و تقویت همکاری با روسیه، هند و ارمنستان است.
