ارزیابی تکامل هیدروژئوشیمیایی و فرآیندهای واکنش آب و سنگ در آبخوان مرزی درگز
نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد هیدروژئولوژی، گروه زمینشناسی، دانشکده علوم، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 استاد، گروه زمینشناسی و رئیس گروه پژوهشی تحقیقات آبهای زیرزمینی و ژئوترمال (متآب)، پژوهشکده آب و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
doi
10.22034/hydro.2025.66560.1332چکیده
دشت درگز تنها دشت شمال ارتفاعات هزار مسجد در مرز شمالی کشور بوده و در مرز ترکمنستان واقع شده است. با توجه به اهمیت آبخوان درگز در تأمین نیازهای آبی منطقه و وابستگی شدید معیشت مرزنشینان منطقه به آبهای زیرزمینی و اهمیت منطقه از نظر پدافند غیرعامل، شناخت دقیق سیستم آبخوان ضرورت دارد. جهت بررسی عوامل مؤثر بر کیفیت آب زیرزمینی، فرآیند غالب کنترلکننده کیفیت آب زیرزمینی، و روند تکامل هیدروژئوشیمیایی آبهای زیرزمینی دشت درگز، تعداد 45 نمونه آب از منابع آبی منطقه نمونهبرداری و با استفاده از تکنیکهای هیدروژئوشیمیایی مختلف، نتایج آنالیز شیمیایی نمونهها مورد بررسی قرار گرفت. همچنین، برای فهم لایهبندی، ساختارهای زمینشناسی زیرسطحی آبخوان، تغییرات ضخامت و پیوستگی جانبی لایهها، و ارتباط آبخوانهای آبرفتی با کارستی، مقاطع عرضی لیتولوژی در راستاهای مختلف دشت و مدل سهبعدی آبخوان، از روی تفسیر دادههای ژئوفیزیکی و لاگهای 83 حلقه چاه به دست آمد. نتایج نشان میدهد در آبخوان درگز، تکامل هیدروژئوشیمیایی آب زیرزمینی در مسیر جریان آبهای زیرزمینی، از مناطق تغذیه در شمالغرب به سمت مناطق تخلیه در جنوبشرق و شرق صورت میگیرد و واکنش آب و سنگ و تا حدی تبخیر، عامل اصلی تعیینکننده شیمی آبهای زیرزمینی است. تیپ آبها از کربناته (بهدلیل تغذیه از سازند تیرگان) به سولفاته سدیک-کلسیک، بهدلیل تاثیر کانیهای تبخیری سازندهای سرچشمه، پستهلیق، چهلکمان و رسوبات نئوژنی تغییر میکند. نتایج مقاطع عرضی زمینشناسی و مدل سهبعدی لیتولوژی نشان دهنده تغییرات ضخامت آبرفتها در آبخوان میباشد. در آبخوان جنوبی به دلیل ضخامت زیاد رسوبات رسی، تغذیه کم و عدم ظهور چشمههای پرآب در پیرامون ارتفاعات اللهاکبر، ارتباط آبخوان آبرفتی با کارستی تنها در مناطق جنوب شرقی چاپشلو و پرکند وجود دارد. اما، در آبخوان شمالی در ابتدای رودخانه درونگر، احتمال تغذیه آبخوان آبرفتی از ارتفاعات آهکی سازند تیرگان (از دره کارستی شمخال) وجود دارد.
