ظرفیت سازی انرژی در سیاست خارجی ایران در آسیای مرکزی (مطالعه موردی ترکمنستان)
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مطالعات آمریکای شمالی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشیار روابط بین الملل، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شرق، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری روابط بین الملل دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران
doi
چکیده
امروزه نقش انرژی در سیاست خارجی کشورها با توجه به اهمیت روزافزون آن در تحولات سیاسی و اقتصادی جهان برجستهتر شده است؛ تا آنجا که امروزه ژئوپلیتیک انرژی و ژئواکونومی سهم عمدهای در شکلدهی به سیاست خارجی کشورها ایفا میکنند. در همین راستا پرسش اصلی مقاله حاضر این است که ظرفیت انرژی در شکلدهی به سیاست خارجی ایران در قبال کشورهای آسیای مرکزی، به ویژه ترکمنستان، چگونه عمل میکند؟ در پاسخ، فرضیه پژوهش بیان میکند که بر اساس چارچوب نظری ترکیبی ژئوپلیتیک انرژی و ژئواکونومی، با تحلیل دادهها با استفاده از روش کیفی و رویکرد توصیفی- تحلیلی و با توجه به حضور ایران و ترکمنستان در جمع کشورهای تولیدکننده و صادرکننده انرژی، ظرفیت انرژی در سیاست خارجی ایران میتواند کارکردی به مثابه یک ابزار راهبردی داشته باشد و در راستای هسموسازی منافع انرژیمحور دو کشور، همزمان در کاهش چالشهای ژئوپلیتیکی ترکمنستان و ژئواکونومیکی ایران ایفای نقش نماید. یافتههای پژوهش نشان میدهد که گرچه ایران و ترکمنستان به عنوان تولیدکنندگان گاز طبیعی ممکن است رقیب یکدیگر قلمداد شوند، اما همکاریهای مبتنی بر ترانزیت و سوآپ گاز میتواند زمینهساز گسترش روابط دوجانبه و پیشبرنده منافع مشترک باشد. همچنین مسیرهایی مانند راهگذر بینالمللی شمال ـ جنوب و اتصال بندر چابهار به آن، میتواند نقش مهمی در تسهیل صادرات گاز ترکمنستان و تثبیت جایگاه ایران در زنجیره ترانزیت انرژی منطقهای ایفا کند. با این حال، عملیاتیسازی این ظرفیتها با چالشهای ساختاری همچون تحریمهای یکجانبه و رقابتهای ترانزیتی مواجه است که غلبه بر آنها نیازمند دیپلماسی فعال دوجانبه و چندجانبه در سطح منطقهای است.
