فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

با توجه به نقش تعیین‌کننده الگوهای مکانی بارش در الگوی فضایی خشکسالی‌ها، بررسی رفتار مکانی مرکز ثقل بارش و ارتباط آن با خشکسالی در ایران، یکی از خلأهای مهم پژوهشی در اقلیم‌شناسی کشور می‎باشد. در این راستا، از داده‌های بازتحلیل بارش ماهانه ERA5 متعلق به مرکز ECMWF برای دوره 1940 تا 2023 (به‌مدت 84 سال) استفاده شد. ابتدا آمار فضایی پراکندگی و توزیع جهت‌دار مرکز ثقل بارش محاسبه گردید و سپس مسیر حرکتی آن در طول سال مورد بررسی قرار گرفت. تحلیل تغییرات مکانی مرکز ثقل بارش در سه دوره زمانی (1940–1981، 1982–2023 و کل دوره) با استفاده از مدل رگرسیونی انجام شد. در ادامه، موقعیت عرض و طول جغرافیایی مرکز ثقل بارش با درصد گستره خشکسالی (براساس شاخص RAI) مقایسه شد. نتایج نشان دادند که محور توزیع بارش در ایران در تمامی ماه‌های سال گرایشی شمال‌غرب به جنوب‌شرق دارد. مرکز ثقل بارش در امتداد مسیر سامانه‌های عمده بارشی کشور قرار گرفته و جابجایی آن در دوره‌های مختلف، الگوی بارش ماهانه را به‌طور قابل‌توجهی تحت تأثیر قرار داده است. این مرکز در بیش از ۷۰٪ ماه‌ها، به‌ویژه ماه‌های کلیدی بارشی، تغییر مکان معناداری داشته که با گسترش مناطق دارای خشکسالی هم‌راستاست. در دوره (1982–2023)، جابجایی مرکز ثقل بارش طی ماه‌های دسامبر تا مارس به‌طور میانگین 1.5 درجه به سمت عرض‌های بالاتر صورت گرفته که با افزایش میانگین ۲۲ درصدی گستره خشکسالی همراه بوده است. در مقابل، جابجایی 1.2 درجه‌ای به سمت جنوب‌شرق در ماه‌های نوامبر، آوریل و مه، با کاهش میانگین ۱۸ درصدی خشکسالی همبستگی داشته است.