فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیدههدف: مفهوم توانمندسازهای خارجی به عنوان یک سازه جایگزین فرصت در ادبیات کارآفرینی مطرح شده که عبارت است از شرایط بیرونی و متمایز- از جمله تغییرات سیاسی، مقرراتی، جمعیتی- اجتماعی و فناوری‌های جدید- که می‌توانند نقشی اساسی را در خلق و/یا توانمندسازی استارت‌آپ‌ها ایفا کنند. از سوی دیگر این مفهوم به اقتضای نوع و ماهیت خود، مکانیزم‌ها، مشخصات و نقش‌های متفاوتی را در فرایند شکل‌گیری کسب و کارهای کارآفرینانه فعال می‌کند. در این میان، هوش مصنوعی به عنوان یک توانمندساز حوزه فناوری، در تعامل با عامل انسانی، فرایند شکل‌گیری کسب و کارهای کارآفرینانه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این پژوهش با واکاوی نظام‌مند مطالعات موجود، به شناسایی ابعاد توانمندساز هوش مصنوعی و ارائه یک چارچوب مفهومی منسجم در این حوزه می‌پردازد. روش‌شناسی پژوهش: این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از حیث گردآوری داده‌ها، از نوع اسنادی با رویکرد فراترکیب است. این مطالعه بر اساس الگوی سه مرحله‌ای شیائو واتسون(2019) انجام شد. جامعه اولیه پژوهش شامل 713 مطالعه تا آگوست 2025 بود که با بهره‌گیری از روش‌های استناد رو به جلو و رو به عقب، با تمرکز بر مطالعه چالمرز و همکاران(2021) به عنوان مطالعه محوری در حوزه هوش مصنوعی به مثابه توانمندساز خارجی، شناسایی شدند. پس از اجرای فرایند غربالگری، در نهایت 28 مقاله برای استخراج، تحلیل و ترکیب داده‌ها انتخاب گردید.یافته‌ها: در این مطالعه ابعاد توانمندساز هوش مصنوعی در فرایند شکل‌گیری کسب و کارهای کارآفرینانه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. ابعاد و مولفه‌های آن بر اساس روش فراترکیب شناسایی و استخراج شد. فرایند تحلیل و کدگذاری داده‌ها منجر به استخراج 35 مفهوم مرتبه اول و تجمیع آن‌ها در قالب 19 مضمون مرتبه دوم شد. این مضامین در 4 تم اصلی شامل «مکانیزم‌ها»، «نقش‌ها»، «مشخصات» و «ماهیت وظایف» سازماندهی شدند که ابعاد توانمندساز هوش مصنوعی در فرایند شکل‌گیری کسب و کارهای کارآفرینانه را در قالب یک چارچوب مفهومی منسجم تبیین می‌کنند. مکانیزم‌ها، بیانگر ساز و کارهای اثرگذاری هوش مصنوعی بوده که شامل مکانیزم‌های «توسعه منابع اطلاعاتی و دانشی»، «توسعه منابع فردی و شناختی» «خلق»، «جایگزین»، «کاهش ریسک و عدم قطعیت»، «مشروعیت‌بخشی»، «کشف فرصت یا شناسایی تقاضای بازار»، «محصورسازی»، «ترکیب» و در نهایت «صرفه‌جویی و فشرده‌سازی» می‌باشند. نقش‌ها، میزان عاملیت هوش مصنوعی در کنار عامل انسانی را مشخص و به سه شکل متفاوت عمل می‌کنند: جایگزین، هم‌افزا و توان‌افزا. مشخصات هوش مصنوعی نیز ویژگی‌های الگوریتم‌هایش را بر اساس دو بعد شدت عاملیت و شفافیت مشخص می‌کند.در نهایت، مشخص شد که هر سه بعد توانمندساز هوش مصنوعی در مراحل گوناگون فرایند شکل‌گیری کسب و کار- به اقتضای ماهیت وظایف یا انتظارات عملکردی آن مرحله- به شیوه‌ای متفاوت فعال می‌شوند. نتیجه: پژوهش حاضر نشان می‌دهد که هوش مصنوعی به عنوان یک توانمندساز حوزه فناوری دارای چهار بعد «مکانیزم‌ها»، «نقش‌ها‌»، «مشخصات» و «ماهیت وظایف» می‌باشد و ضمن ارائه یک چارچوب مفهومی منسجم از ابعاد توانمندساز، زمینه مطالعات تجربی آینده را از طریق تدوین قضایا فراهم می‌سازد. همچنین با شناسایی و دسته‌بندی شکاف‌های پژوهشی، دستور کار جامعی برای پژوهش‌های آتی در این حوزه ارائه می‌دهد.کلیدواژه‌ها: هوش مصنوعی، فرایند شکل‌گیری کسب و کارهای کارآفرینانه، توانمندسازهای خارجی، ابعاد توانمندساز.