فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیدههدف: اقتصاد دانش‌بنیان به‌عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار و موتور محرک نوآوری و کارآفرینی در جهان امروز شناخته می‌شود. مزیت رقابتی کشورها دیگر متکی بر منابع طبیعی نیست، بلکه توانمندی فناورانه، سطح نوآوری و کیفیت زیرساخت‌های دانش‌محور عامل اصلی موفقیت آن‌ها به شمار می‌رود. در چنین شرایطی، کشورهایی که بتوانند به‌درستی منابع محدود خود را در مسیر توسعه دانش و فناوری به‌کار گیرند، قادر خواهند بود علاوه بر افزایش بهره‌وری، زمینه لازم برای رشد فعالیت‌های نوآورانه و کارآفرینی دانش‌بنیان را فراهم آورند. از این‌رو، ارزیابی کارایی اقتصاد دانش‌بنیان در مقایسه با سایر کشورها نه‌تنها اهمیت نظری دارد بلکه از جنبه‌های سیاستی و کاربردی نیز برای مدیران، سیاست‌گذاران و کارآفرینان ضروری است. با وجود اهمیت بالای این موضوع، مرور ادبیات نشان می‌دهد اغلب مطالعات پیشین به مدل‌های ساده تحلیل پوششی داده‌ها (DEA) محدود بوده‌اند و ساختار درونی اقتصاد دانش‌بنیان را به‌صورت یک جعبه سیاه در نظر گرفته‌اند. بنابراین پژوهش حاضر با هدف پر کردن این خلأ، به طراحی مدلی نظام‌مند و چندمرحله‌ای پرداخته است که بتواند کارایی اقتصاد دانش‌بنیان کشورها را با دقت بیشتر و با توجه به پیچیدگی‌های درونی ارزیابی کند.روش: در این پژوهش ابتدا با استفاده از رویکرد مدیریت مبتنی بر نتیجه (RBM) سه مرحله اساسی در مسیر تحقق اقتصاد دانش‌بنیان شناسایی شد که شامل نتایج کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت است. برای هر مرحله، مجموعه‌ای از شاخص‌های ورودی و خروجی با مرور ادبیات نظری، تحلیل گزارش‌های بین‌المللی نظیر KAM، GII و GKI، و اخذ نظرات خبرگان داخلی و خارجی انتخاب گردید. شاخص‌ها بر اساس ساختار سلسله‌مراتبی و هم‌پوشانی موضوعی دسته‌بندی شدند تا امکان استفاده از مدل‌های پیشرفته فراهم گردد. سپس از مدل تحلیل پوششی داده‌های چندلایه (Multi-layer DEA) بهره گرفته شد. این مدل با توجه به ماهیت چندبعدی اقتصاد دانش‌بنیان و تعدد شاخص‌ها، قدرت تمایز بالاتری نسبت به مدل‌های DEA کلاسیک دارد و می‌تواند ضمن حفظ شاخص‌های مهم از دید خبرگان، دقت محاسبات را نیز تضمین کند. داده‌های تحقیق مربوط به ۲۵ کشور در حال توسعه از جمله ایران است که برای بازه زمانی ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ گردآوری و به‌صورت میانگین محاسبه شد. مدل طراحی‌شده این امکان را فراهم کرد که کارایی کشورها به تفکیک هر مرحله و همچنین به‌صورت کلی محاسبه و مقایسه گردد.یافته‌ها: نتایج نشان داد که ایران در هر سه مرحله تعریف‌شده، عملکردی بالاتر از میانگین کشورهای مورد بررسی دارد. در مرحله اول که نتایج کوتاه‌مدت اقتصاد دانش‌بنیان را دربرمی‌گیرد، ایران با کارایی بالا توانسته از ظرفیت‌های موجود در حوزه‌های نهادی، منابع انسانی و زیرساختی بهره‌برداری مؤثرتری نسبت به کشورهای هم‌گروه داشته باشد. در مرحله دوم، یعنی نتایج میان‌مدت، امتیاز کارایی ایران اندکی کاهش یافته است، اما همچنان بالاتر از سطح میانگین کشورهای دیگر قرار دارد. در مرحله سوم که نتایج بلندمدت اقتصاد دانش‌بنیان را شامل می‌شود، هرچند عملکرد ایران نسبت به مراحل قبلی ضعیف‌تر است، اما همچنان بالاتر از میانگین کشورهای منتخب قرار دارد. در ارزیابی نهایی و محاسبه کارایی کل، ایران موفق به کسب بالاترین امتیاز در میان کشورهای منتخب شد. این برتری نه‌تنها ناشی از کارایی بالای کشور در مراحل منفرد، بلکه نتیجه نوعی توازن نسبی میان سه مرحله است. در حالی که برخی کشورها با وجود عملکرد مناسب در یک یا دو مرحله، به دلیل عدم تعادل در سایر مراحل، کارایی کل پایین‌تری داشته‌اند. به طور کلی، تحلیل چندلایه با در نظر گرفتن ساختار سلسله‌مراتبی شاخص‌ها علاوه بر آنکه ضعف مدل‌های ساده DEA در مواجهه با شاخص‌های متعدد را برطرف کرده، امکان شناسایی نقاط قوت و ضعف هر کشور را در مراحل مختلف توسعه اقتصاد دانش‌بنیان فراهم ساخته است. نتیجه: پژوهش حاضر با ارائه یک چارچوب مفهومی مبتنی بر رویکرد مدیریت مبتنی بر نتیجه (RBM) و بهره‌گیری از مدل تحلیل پوششی داده‌های چندلایه، گامی نو در ارزیابی اقتصاد دانش‌بنیان کشورها برداشت. برخلاف مطالعات پیشین که اقتصاد دانش‌بنیان را به‌صورت یک جعبه سیاه ارزیابی می‌کردند، در این تحقیق تلاش شد اجزای درونی آن در قالب سه مرحله مجزا تحلیل شود تا سهم هر مرحله به‌طور مستقل روشن گردد. نتایج نشان داد ایران علاوه بر کسب رتبه نخست در کارایی کل، از نوعی توازن نسبی میان مراحل سه‌گانه برخوردار است؛ امری که اهمیت زیادی در دستیابی به توسعه پایدار دارد. این توازن بیانگر آن است که ایران توانسته تا حدی منابع موجود را به‌گونه‌ای مدیریت کند که خروجی‌های کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت به شکل هم‌زمان بهبود یابند. از منظر کاربردی، یافته‌های این پژوهش می‌تواند برای سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان الهام‌بخش باشد و از منظر کارآفرینی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اقتصاد دانش‌بنیان زمانی می‌تواند به موتور محرک توسعه تبدیل شود که بستری پایدار برای رشد کسب‌وکارهای نوآورانه و کارآفرینی فناورانه فراهم آورد. توازن میان مراحل مختلف اقتصاد دانش‌بنیان، ..............