فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در صورت اعمال حق شفعه، منافع متصل به شفیع و منافع منفصل به مشتری تعلق می­گیرد. اما درصورتی­که مشتری با صرف هزینه و بدون تعدی ارزش افزوده­ای در ملک متعلق حق شفعه ایجاد نموده، مثل این‌که درختی در زمین کاشته یا ساختمانی احداث کرده باشد، مسئله مشکل می­شود. زیرا از طرفی مشتری در زمان مالکیت خود در ملک تصرف کرده و از طرف دیگر شفیع حق دارد ملک را بدون این تصرفات اخذ کند. ماده819 ق.م راه حل را در دادن حق به مشتری در برداشتن درخت و ساختمان بیان نموده است. بدیهی است که برداشتن ساختمان مستلزم تخریب بوده و درخت هم در غالب موارد قابل جابه­ جایی نیست. لذا برداشتن این تصرفات به معنای نابودی آنها و سبب ورود خسارت زیادی به مشتری می­شود. اما قانونگذار درباره این مسئله ساکت است. فقیهان امامیه کوشیده­اند مسئله را با استناد به اموری مانند اقتضای مالکیت متزلزل، قاعده لاضرر، قاعده احترام مال مسلمان، قاعده سلطنت و... حل کنند. اختلاف نظر فراوان میان فقها و وجود اشکال و خلاء قانونی در این مورد ضرورت پژوهش در این زمینه را روشن می­سازد. در این نوشتار ضمن بیان و نقد نظرات موجود در این زمینه، این نتیجه حاصل شده که اگر تصرفات مشتری با رعایت تمام الزامات قانونی صورت گرفته، حق شفعه ساقط می­شود. اما اگر تصرف مشتری مورد حمایت قانون نباشد حق شفعه ثابت است و شفیع می­تواند با اخذ به شفعه، تصرفات مشتری را زائل کند بدون این‌که مسئولیتی در برابر نقصان یا فقدان قیمت آن داشته باشد.