بازشناسی مکاتب متقدم حدیثی شیعی خراسان و کیفیت تعامل با دیگر مکاتب حدیثی شیعه
نویسندگان
1 استاد پژوهشکده مطالعات قرآنی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
doi
10.22052/hadith.2024.254414.1440چکیده
تشیع با حضور امام علی بن موسی الرضاt در خراسان بزرگ که از اواسط سدۀ اول، شماری از شیعیان در آن فعالیت میکردند، گسترش قابل ملاحظهای پیدا کرد و مجالس متعددی برای ترویج حدیث شیعه در بومهای مختلف خراسان برپا شد. در واقع فضل بن شاذان نیشابوری (متوفی ۲۶۰ق) که وی را از اصحاب امام رضا و امام جواد و امامهادیk دانستهاند، ضمن سفرهای متعدد و تلمذ نزد مشایخ حدیثی شیعه و تحمل مصائب فراوان در فضای ضد شیعی عباسیان، متقدمترین مکتب حدیثی شیعه را در نیشابور بنیاد گذاشت. محمد بن مسعود عَیّاشی (متوفی حدود ۳۲۰ق)، از شاگردان با واسطۀ ابنشاذان نیز موفق شد مکتب حدیثی نیرومندی در سمرقند به وجود آورد که آثار آن تا سدۀ پنجم هجری در جهان تشیع باقی بود.از این دو مکتب حدیثی که در فاصلۀ سدۀ سوم تا پنجم هجری در گسترش تشیع در خراسان فوقالعاده تأثیرگذار بودهاند و آثار و نوشتجات پرشماری داشتهاند، اطلاعات و آگاهی اندکی در دسترس قرار دارد. مسئلۀ این پژوهش شناسایی مشایخ و مبانی مکاتب حدیثی متقدم شیعی خراسان است و ضرورت این تتبع بیش از همه به اهمیت بوم خراسان بزرگ و نقش آن در تعاملات علمی و حدیثی جهان اسلام ارتباط دارد. احیای میراث شیعی و بازسازی گنجینههای علمی گمشده نیز از دیگر ضرورتهای این پژوهش است که با روش کتابخانهای و صرفاً از لابهلای منابع متأخر به اطلاعاتی دربارۀ این مکاتب دست یافته است. این جستار نشان داده که عقلگرایی و توجه به مباحث کلامی، ضرورت موافقت حدیث با قرآن، توجه به عدم نقل حدیث از غلات و مذاهب منحرف،توجه به مباحث رجالی، بیان احادیث اخلاقی و فقهی و تعامل گسترده با بومهای شیعی، در شمار ویژگیهای مکاتب حدیثی شیعی خراسان است. دو مکتب حدیثی ابنشاذان و عیاشی از جنبۀ عقلگرایی و توجه به موافقت حدیث با قرآن با مکتب حدیثی بغداد و از جنبۀ توجه به مباحث فقهی و اخلاقی با مکتب قم اشتراک بیشتری داشتهاند.
