فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

روایت نقصان عقل زنان در نهج‏ البلاغه یکی موضوعات چالش‏برانگیز در روایات زنان است که شایسته است ازطریق روش‏های نوین حدیث‏پژوهی آن را بازخوانی نمود. این مقاله با روش تحلیلی‌توصیفی و براساس تاریخ‏گذاری اسناد و متن و تعیین حلقۀ مشترک و ترسیم شبکۀ اسناد انجام شده ‏است. بنابر یافته‏های پژوهش، این روایت پیش از ورود در نهج‏ البلاغه در منابع روایی اهل‌سنت به گستردگی وجود داشته و از نیمۀ اول قرن دوم در مدینه توسط یزید بن عبدالله بن الهاد از راویان اهل‌سنت مطرح گردیده و تا قرن سوم در مناطق کوفه، بغداد و مصر با متون متفاوت و بسط متن، بازتاب یافته است. همین مضمون بدون سند با دو تحریر متفاوت به منابع روایی شیعه راه یافته است. در تحریر اول، متنِ اهل‌سنت را تداعی می‏کند و تحریر دوم متن نهج‏ البلاغه است که با نام عایشه جمع گردیده ‏است. پیش‏تر از نهج‏ البلاغه این متن در قرن سوم در المسترشد طبری شیعی با عنوان «بعد از جنگ نهروان» به‌شکل ادراج آمده است. به‏نظر می‏رسد متن نهج‏ البلاغه تقطیع سید رضی از متن المسترشد است که با اضافاتی در حکم یک خطبۀ مستقل در مذمت عایشه بعد از جنگ جمل عنوان یافته است. با این توصیف، پیش‏تر در کتاب‏هایی که در تاریخ جنگ جمل نیز نگارش شده و مربوط به قرن اول تا سوم بوده‏اند، به این روایت هیچ اشاره‌ای نشده است و لذا این روایت در متون شیعه تاریخ ظهور متأخری را در قرن سوم هجری نشان می‏دهد.