فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

حدیث موضوع، واقعیتی است که در میراث حدیثی مسلمانان وجود داشته و پیوسته دربارۀ تاریخچۀ پدید آمدن، انگیزه‌ها و قالب‌های تحقق آن بحث شده است. ضرورت کاربست رویکرد درزمانی در تحلیل آنچه به حدیث موضوع یاد شده، می‌تواند درک جامعی از تحولات رخ‌داده در مورد آن را در سده‌های نخستین نمایان سازد. حدیث موضوع، سهل و ممتنعی است که همچون اسرائیلیات به‌رغم وضوح ابتدایی، در مرحلۀ کشف مصادیق، کار را برای پژوهشگران فرسایشی می‌کند. مقالۀ حاضر تلاش کرده است تا با جست‌وجو در کتب رجال و جرح و تعدیل سده‌های متقدم هجری، شبکه‌ای از اصطلاحات دلالت‌کننده بر وضع حدیث به‌صورت صریح و کنایی را استقصا کند و در مرحلۀ بعد با یادکرد تحولات بنیادین در عالم حدیث، گفتمان‌های شکل‌گیری این اصطلاحات را به‌قدر کفایت نمایان سازد؛ پدیده‌هایی که هریک به‌نوبۀ خود بستر پدیداری حدیث موضوع را بر محور نقد رجالی در سده‌های دوم تا چهارم هجری قمری فراهم کرده است. ازجمله این پدیده‌ها می‌توان به «اسناد حدیث و اصالت مأخذ»، «گسترش تدوین حدیث»، «فرابومی شدن حدیث» و «تضییق دامنۀ سنت» اشاره کرد.