روش بازشناسی مذهب راویان مطالعۀ موردی مذهب قاضی ابوبکر جعابی
نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری گروه علوم قرآن و حدیث دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، قم، ایران
doi
10.22052/hadith.2022.243301.1134چکیده
شناخت مذهبِ راوی، نقش انکارناپذیری در اعتبارسنجیِ احادیث وی دارد و با توجه به آن، گاه میتوان به فهم استوارتری از احادیثِ وی نیز دست یافت. در لابهلای میراث ارزشمندی اسلامی، از قرینههای گوناگونی برای تشخیصِ مذهب راویان بهره گرفته شده است، اما منبعی که بهطور منسجم به روشمندسازی این فرایند پرداخته باشد، یافت نمیشود. مقالۀ حاضر در پی آن است تا با روش توصیفیتحلیلی، در عین تمرکز بر روی یک نمونۀ موردی، گامی مؤثر در راستای روشمند نمودنِ سازوکار تشخیص مذهب راویان بردارد. این مطالعۀ موردی بر روی مذهب یکی از محدثان برجستۀ فریقین به نام قاضی محمد بن عُمَر جعابی (د. 355ق) است. گزارشهای ناهمسویی دربارۀ مذهب وی در منابع فریقین یافت میشود. با موشکافی در قراین مختلفِ دردسترس دربارۀ جعابی مانند ابرازنظرهای وی در ذیل نقل روایاتش، درونمایۀ کتابهای وی، جهتگیریهای مذهبیِ خویشاوندان نزدیک و همنشینانش، بیاعتناییِ وی نسبت به قم و محدثانِ برجستۀ قمیِ حاضر در بغداد با وجود شیفتگی فراوانِ وی به گردآوری حدیث، روشن شد که جعابی هرچند گرایشهایی به سویی اهلبیتk داشته، اما وی برخلاف تصور برخی از محققان معاصر، امامیمذهب نبوده است و یا دستِکم نمیتوان چنین مذهبی را برای او ثابت نمود.
