ابن قولویه: محدثی در گذر از نصّ به اجتهاد (ظهور و افول یک محدث قمی)
نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه حضرت معصومه، قم، ایران
2 استادیار گروه الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
doi
10.22052/hadith.2021.111350چکیده
ابن قولویه محدث و فقیه متقدم شیعی، از خاندانی محدث بود. وی تأثیرگذارترین استاد شیخ مفید بود و محدثان و بزرگان نامداری چون شیخ صدوق و ابن غضائری نزدش شاگردی کردهاند. حیات علمی وی در مکتب حدیث قم آغاز شد و پس از فعالیت در چند بومحدیث مهم شیعه، در بغداد وفات یافت. نقش وی در انتقال حدیث و کتب راویان میان این بومها و سرزمینهای اسلامی، در سدۀ چهارم مؤثر و کارآمد بود. او در خراسان، ماوراءالنهر و مناطق مختلف عراق و مصر به تعلیم و تعلم حدیث پرداخت. مطالعۀ اسامی کتابها و برخی اعتقادات ابن قولویه نشان میدهد او از اساتید و اعتقادات شیعیان خراسان مانند عیاشی و برخی باورهای اسماعیلیه، بیش از سایر بلاد تأثیر گرفته است. محصول این سفرها فقط کتاب کامل الزیارات نبود، بلکه بیست کتاب با موضوعات فقهی به او نسبت داده شده است. این پژوهش با اشاره به تجارب و تحلیل دستاوردهای حضور وی در شهرهای مختلف، کوشیده است دربارۀ سبب وانهاده و کنار زده شدن ابن قولویه که اندکی پس از وفات وی رخ داده، کاوش کند. دیدگاه فقهی مشهور ابن قولویه، نظریۀ عددیه است که به نظر میرسد افزون بر اوضاع علمی، فرهنگی و اجتماعی سدۀ چهارم و پنجم، این رأی هم بهطور خاص، در باقی نماندن نشان علمی از فقیهی نامدار چون او، سهم عمدهای داشته باشد.
