فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سابقه و هدف: یکی از مهم‌ترین مراحل در مسیر توسعة پایدار حفاظت از تمامیت اراضی است زیرا سالیانه بخشی از اراضی، به‌دلایل متعدد، تغییر کاربری می‌یابد و خروج این‌‌گونه اراضی از مسیر تولید لطمات جبران‌ناپذیری را در پی دارد. ازآنجاکه تغییرات کاربری اراضی در حوضة آبخیز خیاوچای، به‌علت شرایط خاص کوهستانی و آتش‌فشانی‌بودن این حوضه، اهمیت زیادی دارد، بررسی تغییرات مکانی و زمانی کاربری اراضی دیدگاه مفیدی را به طراحان، برنامه‌ریزان و مدیران، در برنامه‌ریزی دقیق، ارائه می‌دهد؛ چراکه تغییرات بدون برنامه و غیراصولی کاربری اراضی از چالش‌های مهم و اساسی هر کشوری محسوب می‌شود و در جای خود، تأثیرات بسیار مخربی مانند تخریب پوشش ‌گیاهی و تبدیل اراضی مرتعی به سایر کاربری‌ها را در منابع طبیعی باقی می‌گذارد. بنابراین لزوم بررسی تغییرات کاربری اراضی و پیش‌بینی تغییرات ناشی از آن اهمیت بسیاری دارد. مواد و روش‌ها: حوضة ‌آبخیز خیاو‌چای در حاشیة شمال‌غرب کوه سبلان و جنوب شهرستان مشگین‌شهر استان اردبیل واقع شده است. مطالعة‌ حاضر با هدف آشکارسازی و پیش‌بینی تغییرات کاربری اراضی حوضة‌ آبخیز خیاوچای مشگین‌شهر انجام شد. برای مدل‌سازی تغییرات کاربری اراضی منطقة مورد مطالعه، از تصاویر ماهوارة‌ لندست‌ـ 5 با سنجندة TM، متعلق به سال 1989 و 2007و لندست‌ـ 8 با سنجندة OLI-TIRS، متعلق به سال 2023، به کار رفت. با اعمال تصحیحات اتمسفری و بهره‌گیری از روش طبقه‌بندی نظارت‌شدة الگوریتم حداکثر احتمال، کاربری‌های منطقه در شش کلاس (مناطق شهری، کشاورزی آبی، کشاورزی دیم، خاک لخت، مرتع و پوشش برفی) طبقه‌بندی شدند. به‌منظور تولید نقشة پیش‌بینی روند تغییرات کاربری اراضی سال 2023، نقشه‌های کاربری اراضی سال‌های 1989 و 2007 که با استفاده از تصاویر گوگل ارث و بازدیدهای میدانی تهیه شده است، به‌منزلة نقشه‌های پایه و پیشرو برای انجام‌دادن فرایند پیش‌بینی تغییرات کاربری سال 2023، وارد مدل زنجیرة مارکوف شد. پس‌از مدل‌سازی، تصاویر احتمال شرطی، ماتریس مساحت انتقال و ماتریس احتمال انتقال کاربری‌ها تولید شد. در نهایت، با استفاده از ابزار STCHOICE در نرم‌افزار IDRISI TerrSet، نقشة‌ پیش‌بینی برای سال 2023 استخراج شد. مشکل اساسی زنجیرة ‌مارکوف، در تهیة‌ نقشه‌های پیش‌بینی کاربری اراضی، ارائه‌نشدن اطلاعات مکانی در مدل‌سازی است. بدین‌ترتیب، برای افزودن عنصر مکانی به مدل، از سلول‌های خودکار (CA_Markov) استفاده شد. بنابراین با ترکیب مدل سلول‌های خودکار و مدل مارکوف، معرفی نقشة‌ کاربری اراضی پایة متعلق به سال 1989، ماتریس مساحت انتقال و تصاویر احتمال شرطی، نقشة‌ پیش‌بینی درمورد سال 2023 به‌همراه مؤلفة مکانی تهیه شد. در نهایت، با استفاده از نقشة‌ کاربری اراضی متعلق به سال‌های 1989 و 2023، نقشة‌ کاربری اراضی سه دهة‌ آینده (2033، 2043 و 2053) پیش‌بینی شد. دقت نقشه‌ها براساس ضریب کاپا و دقت کلی و صحت نقشه‌ها، براساس میزان پارامترهای توافق و نبودِ توافق، ارزیابی شد. نتایج و بحث: تصاویر ماهواره‌ای سال‌های 1989، 2007 و 2023 منطقة مورد مطالعه، با استفاده از روش حداکثر احتمال طبقه‌بندی و نقشة‌ کاربری اراضی، استخراج و مشخص شد که بیشترین مساحت به کاربری‌های مرتع، خاک لخت و کشاورزی دیم بازمی‌گردد. دقت طبقه‌‌بندی تصاویر ماهواره‌ای با استفاده از ماتریس خطا ارزیابی شد و ضریب کاپا درمورد سال‌های 1989، 2007 و 2023 به‌ترتیب، برابر 72/0، 83/0 و 88/0 و دقت کلی سال‌های 1989، 2007 و 2023 به‌ترتیب، برابر 87/82، 40/88 و 32/92 به دست آمد. طبق نتایج، می‌توان بیان کرد که دقت طبقه‌بندی تصاویر در سطح مطلوبی به دست آمده است. بررسی تغییرات کاربری اراضی، در منطقة مورد مطالعه، نشان می‌دهد که مساحت 7/119 هکتار از کاربری شهری، 42/354 هکتار از کاربری کشاورزی آبی، 05/1039 هکتار از کاربری کشاورزی دیم، 73/2024 هکتار از کاربری خاک لخت، 95/3829 هکتار از کاربری مرتع و 01/458 هکتار از پوشش برفی طی بازة‌ زمانی 1989 تا 2007 و همچنین 12/123 هکتار از کاربری شهری، 04/383 هکتار از کاربری کشاورزی آبی، 32/1282 هکتار از کاربری کشاورزی دیم، 64/2294 هکتار از کاربری خاک لخت، 04/3704 هکتار از کاربری مرتع و 22/806 هکتار از پوشش برفی در بازة زمانی 2007 تا 2023 بدون تغییر مانده است. میزان مساحت کاربری‌ها در نقشة‌ پیش‌بینی‌شدة سال2023 نشان داد کاربری‌های شهری 3/4%، کشاورزی آبی 7/5%، کشاورزی دیم 7/15%، خاک لخت 2/32%، مرتع 9/42% و پوشش برفی 2/8% از مساحت منطقة‌ مورد مطالعه را به خود اختصاص داده‌اند. نتایج ارزیابی صحت مدل نشان داد که توافق بین نقشة‌ پیش‌بینی‌شده و واقعی برابر 84/0 و نبودِ توافق بین آن‌ها برابر با 16/0 و ضریب کاپا 88/0 است که توانمندی تقریباً چشمگیر مدل در انجام‌دادن فرایند پیش‌بینی تغییرات را می‌رساند. طی مقایسة‌ نقشه‌های کاربری اراضی سال‌های 2033، 2043 و 2053 با نقشة‌ کاربری اراضی سال 2023، مشخص شد که در سه دهة‌ آینده به‌ترتیب، کاربری شهری با 9/45%، 9/46% و 5/47%، افزایشی، کاربری مرتع با 9/10%، 6/7% و 5/4% دارای روندی کاهشی، و کاربری‌های کشاورزی آبی با 9/27%، 1/21% و 9/14%، کشاورزی دیم با 4/13%، 23/11% و 3/9%، خاک لخت با 2/2%، 6/2% و 3/3% افزایشی و پوشش برفی با 9/32%، 4/19% و 1/5% دارای روندی کاهشی در قیاس با سال 2023، خواهند بود. نتیجه‌گیری: با توجه به نتایج، می‌توان بیان کرد که کاربری‌های منطقه، طی دورة آماری در نظر گرفته‌شده (1989 تا 2023)، با تغییرات در مساحت روبه‌رو بوده‌اند و طی سه دهة‌ آینده نیز تغییرات محسوسی خواهند داشت. بنابراین دخالت عوامل انسانی، در قالب طرح‌های کشاورزی، استخر پرورش آبزیان، احداث راه‌های متعدد برای دسترسی به معادن و چشمه‌های آب گرم، نقش اصلی را در تغییرات کاربری ‌اراضی منطقة مورد مطالعه ایفا کرده و می‌کند. این نتایج می‌تواند در شناخت عوامل مؤثر در تغییر کاربری و اتخاذ تصمیمات صحیح در سطوح گوناگون مدیریتی، مانند تدوین و اجرای طرح جامع مدیریت حوضة آبخیز خیاوچای، تقویت نظارت و کنترل، ازطریق نظارت مستقیم با استفاده از تصاویر ماهوارة لندست، افزایش درآمد آبخیزنشینان از راه اکوتوریسم، حفاظت از منابع طبیعی و احیای پوشش ‌گیاهی با اجرای طرح‌های بیولوژیک، آموزش و جلب مشارکت مردمی، به برنامه‌ریزان کمک کند